84 shlokas
- 1
सूत उवाच
कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम्
कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्
sūta uvāca
kumāryāṃ ca kumitraṃ ca kurājānaṃ kuputrakam
kukanyāṃ ca kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet
- 2
धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः
मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलु जीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः
dharmaḥ pravrajitastapaḥ pracalitaṃ satyaṃ ca dūraṃ gataṃ pṛthvī vandhyaphalā janāḥ kapaṭino laulye sthitā brāhmaṇāḥ
martyāḥ strīvaśagāḥ striyaśca capalā nīcā janā unnatāḥ hā kaṣṭaṃ khalu jīvitaṃ kaliyuge dhanyā janā ye mṛtāḥ
- 3
धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम्
परचित्तगतान्दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम्
dhanyāste ye na paśyanti deśabhaṅgaṃ kulakṣayam
paracittagatāndārānputraṃ kuvyasane sthitam
- 4
कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः
सुमित्रे नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम्
kuputre nirvṛtirnāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ
sumitre nāsti viśvāsaḥ kurājye nāsti jīvitam
- 5
परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः
परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम्
parānnaṃ ca parasvaṃ ca paraśayyāḥ parastriyaḥ
paraveśmani vāsaśca śakrādapi harecchriyam
- 6
आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात्
आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम्
ālāpādgātrasaṃsparśātsaṃsargātsaha bhojanāt
āsanācchayanādyānātpāpaṃ saṃkramate nṛṇām
- 7
स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधेन नश्यति
गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः
striyo naśyanti rūpeṇa tapaḥ krodhena naśyati
gāvo dvarapracāreṇa śūdrānnena dvijottamaḥ
- 8
आसनादेकशय्यायां भोजनात्पङ्क्तिसङ्करात्
ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम्
āsanādekaśayyāyāṃ bhojanātpaṅktisaṅkarāt
tataḥ saṃkramate pāpaṃ ghaṭāddhaṭa ivodakam
- 9
लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः
तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत्
lālane bahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ
tasmācchiṣyaṃ ca putraṃ ca tāḍayenna tu lālayet
- 10
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा
असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā
asaṃbhogaśca nārīṇāṃ vastrāṇāmātapo jarā
- 11
अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्
adhamāḥ kalimicchanti sandhimicchati madhyamāḥ
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam
- 12
मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम्
प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा
māno hi mūlamarthasya māne sati dhanena kim
prabhraṣṭamānadarpasya kiṃ dhanena kimāyuṣā
- 13
अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्
adhamā dhanamicchanti dhanamānau hi madhyamāḥ
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam
- 14
वने ऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभुक्षिता मांसनिरीक्षणं च
धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते
vane 'pi siṃhā na namanti kaṃ ca bubhukṣitā māṃsanirīkṣaṇaṃ ca
dhanairvihīnāḥ sukuleṣu jātā na nīcakarmāṇi samārabhante
- 15
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने
नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता
nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate vane
nityamūrjitasattvasya svayameva mṛgendratā
- 16
वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी
वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते
vaṇikpramādī bhṛkaśca mānī bhikṣurvilāsī hyadhanaśca kāmī
varāṅganā cāpriyavādinī ca na te ca karmāṇi samārabhante
- 17
दाता दरिद्रः कृपणो ऽर्थयुक्तः पुत्त्रो ऽविधेयः कुजनस्य सेवा
परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च
dātā daridraḥ kṛpaṇo 'rthayuktaḥ puttro 'vidheyaḥ kujanasya sevā
paropakāreṣu narasya mṛtyuḥ prajāyate duścaritāni pañca
- 18
कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा
दारिद्र्याभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः
kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ ṛṇasya śeṣaḥ kujanasya sevā
dāridryābhāvādvimukhāśca mitrā vināgninā pañca dahanti tīvrāḥ
- 19
चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रो ऽप्यसिधारतुल्याः
नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः
cintāsahasreṣu ca teṣu madhye cintāścatasro 'pyasidhāratulyāḥ
nīcāpamānaṃ kṣudhitaṃ kalatraṃ bhāryā viraktā sahajoparodhaḥ
- 20
वश्यश्च पुत्रे ऽर्थकरी च विद्या अरोगिता सज्जनसंगतिश्च
इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुःखस्य मूलोद्धरणानि पञ्च
vaśyaśca putre 'rthakarī ca vidyā arogitā sajjanasaṃgatiśca
iṣṭā ca bhāryā vaśavartinī ca duḥkhasya mūloddharaṇāni pañca
- 21
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृगमीना हताः पञ्चभिर् एव पञ्च
एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च
kuraṅgamātaṅgapataṅgaṃbhṛgamīnā hatāḥ pañcabhir eva pañca
ekaḥ pramāthī sa kathaṃ na ghātyo yaḥ sevate pañcabhireva pañca
- 22
अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः
पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि
adhīraḥ karkaśaḥ stabdhaḥ kucelaḥ svayamāgataḥ
pañca viprā na pūjyante bṛhaspatisamā api
- 23
आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च
पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca
pañcaitāni vivicyante jāyamānasya dehinaḥ
- 24
पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे
पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च गुणाः स्मृताः
parvatārohaṇe toye gokule duṣṭanigrahe
patitasya samutthāne śastāḥ pañca guṇāḥ smṛtāḥ
- 25
अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः
पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च
abhracchāyā khale prītiḥ paranārīṣu saṃgatiḥ
pañcaite hyasthirā bhāvā yauvanāni dhanāni ca
- 26
अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम्
अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम्
asthiraṃ jīvitaṃ loke asthiraṃ dhanayauvanam
asthiraṃ puttradārādyaṃ dharmaḥ kīrtiryaśaḥ sthiram
- 27
शतजीवितम् अत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी
व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम्
śatajīvitam atyalpaṃ rātristasyārdhahāriṇī
vyādhiśokajarāyāsairardhaṃ tadapi niṣphalam
- 28
आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिंचिदर्धम् अधिकं बाल्यस्य काले गतम्
किंचिद्बन्धुवियोगदुःखमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम्
āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitaṃ rātrau tadardhaṃ gataṃ tasyārdhasthitakiṃcidardham adhikaṃ bālyasya kāle gatam
kiṃcidbandhuviyogaduḥkhamaraṇairbhūpālasevāgataṃ śeṣaṃ vāritaraṅgagarbhacapalaṃ mānena kiṃ māninām
- 29
अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत्
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा
ahorātramayo loke jarārūpeṇa saṃcaret
mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā
- 30
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत्
सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम्
gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato na cet
sarvasattvahitārthāya paśoriva viceṣṭitam

