34 shlokas
- 1
सूत उवाच
पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानां चैव लक्षणम्
सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत्
sūta uvāca
pārthivasya tu vakṣyāmi bhṛtyānāṃ caiva lakṣaṇam
sarvāṇi hi mahīpālaḥ samyaṅnityaṃ parīkṣayet
- 2
राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः
निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्
rājyaṃ pālayate nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ
nirjitya parasainyāni kṣitaṃ dharmeṇa pālayet
- 3
पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्
मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः
puṣpātpuṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet
mālākāra ivāraṇye na yathāṅgārakārakaḥ
- 4
दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते
परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत्
dogdhāraḥ kṣīrabhuñjānā vikṛtaṃ tanna bhuñjate
pararāṣṭraṃ mahīpālairbhoktavyaṃ na ca dūṣayet
- 5
नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः
एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते
nodhaśchindyāttu yo dhenvāḥ kṣārārtho labhate payaḥ
evaṃ rāṣṭraṃ prayogeṇa pīḍyamānaṃ na vardhate
- 6
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीम् अनुपालयेत्
पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम्
tasmātsarvaprayatnena pṛthivīm anupālayet
pālakasya bhavedbhūmiḥ kīrtirāyuryaśo balam
- 7
अभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः
प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः
abhyarcya viṣṇuṃ dharmātmā gobrāhmaṇahite rataḥ
prajāḥ pālayituṃ śaktaḥ pārthivo vijitendriyaḥ
- 8
ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिं चरेत्
क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्
aiśvaryamadhruvaṃ prāpya rājā dharme matiṃ caret
kṣaṇena vibhavo naśyennātmāyattaṃ dhanādikam
- 9
सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः
किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम्
satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ
kintu vai vanitāpāṅgabhaṅgilolaṃ hi jīvitam
- 10
व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे
आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित्
vyāghrīva tiṣṭhati jarā paritarjayantī rogāśca śatrava iva prabhavanti gātre
āyuḥ parisravati bhinnaghaṭādivāmbho loko na cātmahitamācaratīha kaścit
- 11
निःशङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या
मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निःशेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन
niḥśaṅkaṃ kiṃ manuṣyāḥ kuruta parahitaṃ yuktamagre hitaṃ yanmodadhvaṃ kāminībhirmadanaśarahatā mandamandātidṛṣṭyā
mā pāpaṃ saṃkurudhvaṃ dvijahariparamāḥ saṃbhajadhvaṃ sadaiva āyurniḥśeṣameti skhalati jalaghaṭībhūtamṛtyucchalena
- 12
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत्
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः
mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭavat
ātmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ
- 13
एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः
यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते
etadarthaṃ hi viprendrā rājyamicchanti bhūbhṛtaḥ
yadeṣāṃ sarvakāryeṣu vaco na pratihanyate
- 14
एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम्
रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये
etadarthaṃ hi kurvanti rājāno dhanasañcayam
rakṣayitvā tu cātmānaṃ yaddhanaṃ taddvijātaye
- 15
ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते
स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते
oṅkāraśabdo viprāṇāṃ yena rāṣṭraṃ pravardhate
sa rājā vardhate yogādvyādhibhiśca na badhyate
- 16
असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम्
किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः
asamarthāśca kurvanti munayo dravyasañcayam
kiṃ punastu mahīpālaḥ putravatpālayanprajāḥ
- 17
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः
यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ
yasyārthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ
- 18
त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च
ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः
tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ putrāśca dārāśca suhṛjjanāśca
te cārthavantaṃ punarāśrayanti hyartho hi loke puruṣasya bandhuḥ
- 19
अन्धा हि राजा भवति यस्तु शास्त्रविवर्जितः
अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति
andhā hi rājā bhavati yastu śāstravivarjitaḥ
andhaḥ paśyati cāreṇa śāstrahīno na paśyati
- 20
यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः
इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि
yasya putrāśca bhṛtyāśca mantriṇaśca purohitāḥ
indriyāṇi prasuptāni tasya rājyaṃ ciraṃ na hi
- 21
येनार्जितास्त्रयो ऽप्यो ऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः
जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा
yenārjitāstrayo 'pyo 'pyete putrā bhṛtyāśca bāndhavāḥ
jitā tena samaṃ bhūpaiścaturabdhirvasundharā
- 22
लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च
सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च
laṅghayecchāstrayuktāni hetuyuktāni yāni ca
sahi naśyati vai rājā iha loke paratra ca
- 23
मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः
समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत्
manastāpaṃ na kurvīta āpadaṃ prāpya pārthivaḥ
samabuddhiḥ prasannātmā prasannātmā sukhaduḥkhe samo bhavet
- 24
धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः
प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी
dhīrāḥ kaṣṭamanuprāpya na bhavanti viṣādinaḥ
praviśya vadanaṃ rāhoḥ kiṃ nodati punaḥ śaśī
- 25
धिग्धिक्शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव
सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः
dhigdhikśarīrasukhalālitamānaveṣu mā khedayeddhanakṛśaṃ hi śarīrameva
saddārakā hyadhanapāṇḍusutāḥ śrutā hi duḥkhaṃ vihāya punareva sukhaṃ prapannāḥ
- 26
गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान्
धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः
gandharvavidyāmālokya vādyaṃ ca gaṇikāgaṇān
dhanurvedārthaśāstrāṇi loke rakṣecca bhūpatiḥ
- 27
कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः
स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम्
kāraṇena vinā bhṛtye yastu kupyati pārthivaḥ
sa gṛhṇāti viṣonmādaṃ kṛṣṇasarpavisarjitam
- 28
चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यं च वारयेत्
मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि
cāpalādvārayeddṛṣṭiṃ mithyāvākyaṃ ca vārayet
mānave śrotriye caiva bhṛtyavarge sadaiva hi
- 29
लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः
शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते
līlāṃ karoti yo rājā bhṛtyasvajanagarvitaḥ
śāsane sarvadā kṣipraṃ ripubhiḥ paribhūyate
- 30
हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः
विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च
लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः
huṅkāre bhṛkuṭīṃ naiva sadā kurvīta pārthivaḥ
vinā doṣeṇa yo bhṛtyānrājādhamaṇa śāsti ca
līlāsukhāni bhogyāni tyajediha mahīpatiḥ

