62 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु सुश्रुत
भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः
dhanvantariruvāca
nidānaṃ vidradhervakṣye gulmasya śṛṇu suśruta
bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇaśuṣkarūkṣavidāhibhiḥ
- 2
जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः
दुष्टसत्वङ्मांसमेदोऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः
jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ
duṣṭasatvaṅmāṃsamedo'sthimadāmṛṣṭodarāśrayaḥ
- 3
यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः
वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः
yaḥ śotho bahirantaśca mahāśūlo mahārujaḥ
vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛto rogaḥ sa vidradhiḥ
- 4
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च
वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितो ऽस्त्रुतः
doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena stratena ca
vahate tatra tatrāṅge dāruṇe grathito 'strutaḥ
- 5
अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः
वल्मीकवत्समुत्स्रावी ह्यग्निमान्द्यं च जायते
antarā dāruṇaścaiva gambhīro gulmavardhanaḥ
valmīkavatsamutsrāvī hyagnimāndyaṃ ca jāyate
- 6
हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक्
hṛdaye vepamāne tu tatratatrātitīvraruk
- 7
श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः
संज्ञाछेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान्
śyāmāruṇaśirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ
saṃjñāchedabhramānāhasyandasarpaṇaśabdavān
- 8
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्
क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्
raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān
kṣiptotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt
- 9
संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः
चिरोत्थानो ऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः
saṃkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravāḥ
cirotthāno 'vipākaśca saṃkīrṇaḥ sannipātajaḥ
- 10
सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्
कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः
sāmarthyāccātra viḍbhedo bāhyābhyantaralakṣaṇam
kṛṣṇasphoṭāvṛtaśyāmastīvradāharujājvaraḥ
- 11
पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम्
शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम्
pittaliṅgo 'sṛjā bāhye strīṇāmeva tathāntaram
śastrādyairabhighātottharaktaiśca rogakāraṇam
- 12
क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन्
पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्
kṣatottho vāyunā kṣiptaḥ sa raktaḥ pittamīrayan
pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam
- 13
तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः
नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रं च जायते
tenopadravabhedaśca smṛto 'dhiṣṭhānabhedataḥ
nābhau hi dhmātaṃ cedbastau mūtrakṛcchraṃ ca jāyate
- 14
श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट्परम्
गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि
śvāsapraśvāsarodhaśca plīhāyāmatitṛṭparam
galarodhaśca klomni syātsarvāṅgaprarujā hṛdi
- 15
प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्घट्टनं तथा
कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च
pramohastamakaḥ kāsau hṛdayodghaṭṭanaṃ tathā
kukṣipārśvāntare caiva kukṣau doṣopajanma ca
- 16
तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः
पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्
tathā cedūrusandhau ca vaṅkṣaṇe kaṭipṛṣṭhayoḥ
pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam
- 17
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत्
नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात्
āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet
nābherūrdhvamukhātpakvātpradravantyapare gudāt
- 18
गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ
कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः
gudāstanābhije vidyāddoṣakledoccavidradhau
kurute svādhiṣṭhānasya vivartaṃ sannipātajaḥ
- 19
पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा
पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः
pakvo hi nābhivastistho bhinno 'ntarbahireva vā
pākaścāntaḥ pravṛddhasya kṣīṇasyopadravārditaḥ
- 20
विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम्
मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः
vidradhiśca bhavettatra pāpānāṃ pāpayoṣitām
mṛte tu garbhage caiva sambhavecchvayathurghanaḥ
- 21
स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम्
नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायां तु न जायते
stane samatthe duḥkhaṃ vā bāhyavidradhilakṣaṇam
nārīṇāṃ sūkṣmaraktatvātkanyāyāṃ tu na jāyate
- 22
क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो हि सः
मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम्
kruddho ruddhagatirvāyuḥ śephamūlakaro hi saḥ
muṣkavaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣātivāhinīm
- 23
आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः
दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः
āpīḍya dhamanīvṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ
doṣo medaḥsu tatrāste savṛddhiḥ saptadhā gadaḥ
- 24
मूत्रं तयोर् अप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा
वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत्
mūtraṃ tayor apyanilādbāhye vābhyantare tathā
vātapūrṇaḥ kharasparśo rūkṣo vātācca dāhakṛt
- 25
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्
कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्
pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān
kaphāttīvro guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino 'lparuk
- 26
कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः
कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः
kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ piṇḍoṃ vṛddhiliṅgaśca raktataḥ
kaphavanmedasāṃ vṛddhirmṛdutālaphalopamaḥ
- 27
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः
अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajastatra gacchataḥ
alobhaḥ pūrṇadhṛtimānkṣobhaṃ yāti saranmṛdu
- 28
मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः
वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः
mūtrakṛcchramadhastācca valayaḥ phalakoṣayoḥ
vātakopibhisahāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ
- 29
विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः
क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा
viṇmūtradhāraṇāccaiva viṣamāṅgaviceṣṭanaiḥ
kṣobhitaiḥ kṣobhitaujāśca kṣīṇāntardehino yadā
- 30
पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत्
कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा
pavano viguṇībhūya śoṇitaṃ tadadhonayet
kuryāttatkṣaṇasandhistho granthyābhaḥ śvayathustadā

