25 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
सर्वरोगनिदानं च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः
आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम्
dhanvantariruvāca
sarvaroganidānaṃ ca vakṣye suśruta tattvataḥ
ātreyādyairmunivarairyathā pūrvamudīritam
- 2
रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः
यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः
rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duṣṭa āmayaḥ
yakṣmātaṅkagadā bādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ
- 3
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा
संप्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
saṃprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam
- 4
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः
निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते
nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ
nidānamāhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate
- 5
उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः
लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्
utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ
liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham
- 6
तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते
संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः
tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate
saṃsthānāṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ
- 7
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्
औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्
hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām
auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham
- 8
विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः
विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः
vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ
viparīto 'nupaśayo vyādhyasātmyetisaṃjñitaḥ
- 9
यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता
निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते
yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā
nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirabhidhīyate
- 10
संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः
सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति
saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ
sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti
- 11
दोषाणां समवेतानां विकल्पो ऽंशांशकल्पना
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्
doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpo 'ṃśāṃśakalpanā
svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet
- 12
हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्
नक्तंदिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्
hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam
naktaṃdinārdhabhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam
- 13
इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते
सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः
iti prokto nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate
sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ
- 14
तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्
अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः
tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam
ahitastrividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ
- 15
तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः
धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः
tiktoṣaṇakaṣāyāmlarūkṣāpramitayojanaiḥ
dhāvanodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ
- 16
क्रियाभियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः
ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः
kriyābhiyogabhīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ
grīṣmāhorātrabhuktyante prakupyati samīraṇaḥ
- 17
पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः
शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च
pittaṃ kaṭvālatīkṣṇoṣṇakaṭukrodhavidāhibhiḥ
śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca
- 18
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः
आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः
svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ
āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnādibṛṃhaṇaiḥ
- 19
प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके
पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्
pracchardanādyayogena bhuktānnasyāpyajīrṇake
pūrvāhne pūrvarātre ca śleṣmā vakṣyāmi saṅkarān
- 20
मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः
संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः
miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ
saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ
- 21
व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः
पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः
vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ
piṇyākamṛtyavasarapūtiśuṣkakṛśamiṣaiḥ
- 22
दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः
धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात्
doṣatrayakaraistaistaistathānnaparivartataḥ
dhātorduṣṭātpuro vātāddvigrahāveśaviplavāt
- 23
दुष्टामान्नैर् अतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात्
मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानां च निषेवणात्
स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः
duṣṭāmānnair atiślaiṣmagrahairjanmarkṣapīḍanāt
mithyāyogācca vividhātpāpānāṃ ca niṣevaṇāt
strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ
- 24
प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः
रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते
pratirogamiti kruddhā rogavidhyanugāminaḥ
rasāyanaṃ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate
- 25
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सर्वरोगनिदानं नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe sarvaroganidānaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

