28 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम्
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः
dhanvantariruvāca
athāto yakṣmarogasya nidānaṃ pravadāmyaham
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
- 2
राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते
नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञो ऽभूद्यदयं पुरा
rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti kathyate
nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño 'bhūdyadayaṃ purā
- 3
यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः
देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः
yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ
dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ
- 4
रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत्
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसंक्षयः
rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāḍiti rājavat
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṃkṣayaḥ
- 5
अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः
तैरुदीर्णो ऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः
annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ
tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ vyarthaṃ codīrya sarvataḥ
- 6
शरीरसन्धिम् आविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन्
मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा
śarīrasandhim āviśya tāḥ śirāḥ pratipīḍayan
mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivisṛjya vā
- 7
मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां संजनयेद्धृदः
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः
madhyamūrdhvamadhastiryagavyathāṃ saṃjanayeddhṛdaḥ
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ jvaraḥ
- 8
प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदेहयोः
लौल्यभावो ऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम्
praseko mukhamādhuryaṃ mārdavaṃ vahnidehayoḥ
laulyabhāvo 'nnapānādau śucāvaśucivīkṣaṇam
- 9
मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायो ऽन्नपानयोः
हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नाते ऽपि बलक्षयः
makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ
hṛllāsaśchardirarucirasnāte 'pi balakṣayaḥ
- 10
पाण्योरुवक्षःपादास्यकुक्ष्यक्ष्णोर् अतिशुक्लता
बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम्
pāṇyoruvakṣaḥpādāsyakukṣyakṣṇor atiśuklatā
bāhvoḥ pratodo jihvāyāḥ kāye baibhatsyadarśanam
- 11
स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम्
नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत्
strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitā mūrdhaguṇṭhanam
nakhakeśāsthivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet
- 12
पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः
केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम्
patanaṃ kṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ
keśāsthituṣabhasmāditarau samadhirohaṇam
- 13
शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसः
ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम्
śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ
jyotirdivi davāgnīnāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām
- 14
पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजो ऽरुचिः
ऊर्ध्वनिःश्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे
pīnasaśvāsakāsaṃ ca svaramūrdharujo 'ruciḥ
ūrdhvaniḥśvāsasaṃśoṣāvadhaśchardiśca koṣṭhage
- 15
स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः
रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः
sthite pārśve ca rugbodhe sandhisthe bhavati jvaraḥ
rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmaṇaḥ
- 16
तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः
जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता
teṣāmupadravānvidyātkaṇṭhadhvaṃsakarī rujāḥ
jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnimāndyāsyapūtitā
- 17
तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलनं साङ्गमर्दनम्
कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु
tatra vātācchiraḥpārśvaśūlanaṃ sāṅgamardanam
kaṇṭharodhaḥ svarabhraṃśaḥ pittātpādāṃsapāṇiṣu
- 18
दाहो ऽतिसारो ऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः
कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वाङ्गगौरवम्
dāho 'tisāro 'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ
kaphādarocakacchardikāsā ardhvāṅgagauravam
- 19
प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदो ऽल्पवह्निता
दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः
prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarabhedo 'lpavahnitā
doṣairmandānalatvena śothalepakapholbaṇaiḥ
- 20
स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च
विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः
srotomukheṣu ruddheṣu dhātuṣu svalpakeṣu ca
vidāho manasaḥ sthāne bhavantyanye hyupadravāḥ
- 21
पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम्
प्रायो ऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये
pacyate koṣṭha evānnamamlayuktai rasairyutam
prāyo 'sya kṣayabhāgānāṃ naivānnaṃ cāṅgapuṣṭaye
- 22
रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत्
उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी
raso hyasya na raktāya māṃsāya kurute tu tat
upaṣṭabdhaḥ samantācca kevalaṃ vartate kṣayī
- 23
लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम्
वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततो ऽन्यथा
liṅgeṣvalpeṣvatikṣīṇaṃ vyādhau ṣaṭkaraṇakṣayam
varjayetsādhayedeva sarveṣvapi tato 'nyathā
- 24
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः
स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः
doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayātsarvasya medasaḥ
svarabhedo bhavettasya kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ
- 25
शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमो ऽनिलात्
पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति संततम्
śukavarṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśamo 'nilāt
pittāttālugale dāhaḥ śoṣo bhavati saṃtatam
- 26
लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते
स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत्
limpanniva kaphaiḥ kaṇṭhaṃ mukhaṃ ghuraghurāyate
svayaṃ viruddhaiḥ sarvaistu sarvāliṅgaiḥ kṣayo bhavet
- 27
धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम्
कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैर् अल्पं च वर्जयेत्
dhūmāyatīva cātyarthamudeti śleṣmalakṣaṇam
kṛcchrasādhyāḥ kṣayāścātra sarvair alpaṃ ca varjayet
- 28
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे यक्ष्मनिदाना नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe yakṣmanidānā nāma dvipañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

