40 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
प्रमेहाणां निदानं ते वक्ष्ये ऽहं शृणु सुश्रुत
प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः
dhanvantariruvāca
pramehāṇāṃ nidānaṃ te vakṣye 'haṃ śṛṇu suśruta
pramehā viṃśatistatra śleṣmaṇo daśa pittataḥ
- 2
षट्चत्वारो ऽनिलात्ते च मेदोमूत्रकफावहाः
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत्
ṣaṭcatvāro 'nilātte ca medomūtrakaphāvahāḥ
hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ śakṛt
- 3
विस्रं माञ्जिष्ठमेहे च मञ्जिष्ठा सलिलोपमम्
विस्रम् उष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः
visraṃ māñjiṣṭhamehe ca mañjiṣṭhā salilopamam
visram uṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ
- 4
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः
मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः
vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ
majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ
- 5
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम्
सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति
hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam
salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati
- 6
मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा
क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा
madhumehī madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā
kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe yadā
- 7
आवृतो दोषलिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत्
क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम्
āvṛto doṣaliṅgāni so 'nimittaṃ pradarśayet
kṣaṇātkṣīṇaḥ kṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām
- 8
कालेनोपेक्षितः सर्वो ह्यायाति मधुमेहताम्
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति
kālenopekṣitaḥ sarvo hyāyāti madhumehatām
madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati
- 9
सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः
अविपाको ऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः
sarve te madhumehākhyā mādhuryācca tanoryataḥ
avipāko 'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ
- 10
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्
बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः
upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām
bastimehanayostodomuṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ
- 11
दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्
वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः
dāhastṛṣṇāmlikā mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām
vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ
- 12
शूलम् उन्निद्रता शोषः श्वासः कासं च जायते
शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी
śūlam unnidratā śoṣaḥ śvāsaḥ kāsaṃ ca jāyate
śarāvikā kacchapikā jvālinī vinatālajī
- 13
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका
विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश
masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā
vidradhiśceti piḍikāḥ pramehopekṣayā daśa
- 14
अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम्
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम्
annasya kaphasaṃśleṣātprāyastatra pravartanam
svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītam
- 15
नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम्
एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम्
navaṃ dhānyaṃ surāsūpamāṃsekṣuguḍagorasam
ekasthānāsanavati śayanaṃ vinivartanam
- 16
बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः
दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम्
bastimāśritya kurute pramehāddūṣitaḥ kaphaḥ
dūṣayitvā vapuḥ kledaṃ svedamedovasāmiṣam
- 17
पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम्
धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः
pittaṃ raktamatikṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam
dhātuṃ bastimupānīya tatkṣayeccaiva mārutaḥ
- 18
साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः
समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च
sādhyāsādhyapratītyādyāḥ mehāstenaiva tadbhavāḥ
same samakṛtā doṣe paramatvāttathāpi ca
- 19
सामान्यलक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता
दोषदूष्या विशेषे ऽपि तत्संयोगविशेषतः
sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā
doṣadūṣyā viśeṣe 'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ
- 20
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते
अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्
mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate
acchaṃ bahusitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam
- 21
मेहत्युदकमेहेन किंचिद् आविलपिच्छिलम्
इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः
mehatyudakamehena kiṃcid āvilapicchilam
ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ
- 22
सान्द्रीभवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति
सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम्
sāndrībhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati
surāmehī surātulyamuparyacchamadhoghanam
- 23
सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहुलं सितम्
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति
sahṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahulaṃ sitam
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati
- 24
मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान्
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्
mūtrayetsikatāmehī sikatārūpiṇo malān
śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam
- 25
शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्
śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati
lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam
- 26
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत्
नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम्
gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat
nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham
- 27
सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु
अन्तोन्नता मध्यनिम्ना अक्लेदसुरुजान्विता
sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu
antonnatā madhyanimnā akledasurujānvitā
- 28
शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका
सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः
śarāvamānasaṃsthānā piḍikā syāccharāvikā
sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
- 29
महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता
दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी
mahatī piḍikā nīlā vinatā nāma sā smṛtā
dahati tvacamutthāne jvālinī kaṣṭadāyinī
- 30
रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत्
मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका
raktā sitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet
masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā

