74 shlokas
- 1
हरिरुवाच
उत्तानपादाद् अभवत्सुरुच्यामुत्तमः सुतः
सुनीत्यां तु ध्रुवः पुत्रः स लेभे स्थानमुत्तमम्
hariruvāca
uttānapādād abhavatsurucyāmuttamaḥ sutaḥ
sunītyāṃ tu dhruvaḥ putraḥ sa lebhe sthānamuttamam
- 2
मुनिप्रसादादाराध्य देवदेवं जनार्दनम्
ध्रुवस्य तनयः श्लिष्टिर्महाबलपराक्रमः
muniprasādādārādhya devadevaṃ janārdanam
dhruvasya tanayaḥ śliṣṭirmahābalaparākramaḥ
- 3
तस्य प्राचीनबर्हिस्तु पुत्रस्तस्याप्युदारधीः
दिवंजयस्तस्य सुतस्तस्य पुत्रो रिपुः स्मृतः
tasya prācīnabarhistu putrastasyāpyudāradhīḥ
divaṃjayastasya sutastasya putro ripuḥ smṛtaḥ
- 4
रिपोः पुत्रस्तथा श्रीमांश्चाक्षुषः कीर्तितो मनुः
रुरुस्तस्य सुतः श्रीमानङ्गस्तस्यापि चात्मजः
ripoḥ putrastathā śrīmāṃścākṣuṣaḥ kīrtito manuḥ
rurustasya sutaḥ śrīmānaṅgastasyāpi cātmajaḥ
- 5
अङ्गस्य वेणः पुत्रस्तु नास्तिको धर्मवर्जितः
अधर्मकारी वेणश्च मुनिभिश्च कुशैर्हतः
aṅgasya veṇaḥ putrastu nāstiko dharmavarjitaḥ
adharmakārī veṇaśca munibhiśca kuśairhataḥ
- 6
ऊरुं ममन्थुः पुत्रार्थे ततो ऽस्य तनयो ऽभवत्
ह्रस्वो ऽतिमात्रः कृष्णाङ्गो निषीदेति ततो ऽब्रुवन्
ūruṃ mamanthuḥ putrārthe tato 'sya tanayo 'bhavat
hrasvo 'timātraḥ kṛṣṇāṅgo niṣīdeti tato 'bruvan
- 7
निषादस्तेन वै जातो विन्ध्यशैलनिवासकः
ततो ऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुः सहसा द्विजाः
niṣādastena vai jāto vindhyaśailanivāsakaḥ
tato 'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuḥ sahasā dvijāḥ
- 8
तस्मात्तस्य सुतो जातो विष्णोर्मानसरूपधृक्
पुथुरित्येवनामा स वेणपुत्रो दिवं ययौ
tasmāttasya suto jāto viṣṇormānasarūpadhṛk
puthurityevanāmā sa veṇaputro divaṃ yayau
- 9
दुदोह पृथिवीं राजा प्रजानां जीवनाय हि
अन्तर्धानः पृथोः पुत्रोतहविर्धानस्तदात्मजः
dudoha pṛthivīṃ rājā prajānāṃ jīvanāya hi
antardhānaḥ pṛthoḥ putrotahavirdhānastadātmajaḥ
- 10
प्राचीनबर्हिस्तत्पुत्रः पृथिव्यामेकराड्बभौ
उपयेमे समुद्रस्य लवणस्य स वै सुताम्
prācīnabarhistatputraḥ pṛthivyāmekarāḍbabhau
upayeme samudrasya lavaṇasya sa vai sutām
- 11
तस्मात्सुषाव सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः
सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
tasmātsuṣāva sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ
sarve prācetasā nāma dhanurvedasya pāragāḥ
- 12
अपृथगधर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महत्तपः
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
apṛthagadharmacaraṇāste 'tapyanta mahattapaḥ
daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ
- 13
प्रजापतित्वं सम्प्राप्य भार्या तेषां च मारिष
अभवद्धवशापेन तस्यां दक्षो ऽभवत्ततः
prajāpatitvaṃ samprāpya bhāryā teṣāṃ ca māriṣa
abhavaddhavaśāpena tasyāṃ dakṣo 'bhavattataḥ
- 14
असृजन्मनसा दक्षः प्रजाः पूर्वं चतुर्विधाः
नावर्धन्त च तास्तस्य अपध्याता हरेण तु
asṛjanmanasā dakṣaḥ prajāḥ pūrvaṃ caturvidhāḥ
nāvardhanta ca tāstasya apadhyātā hareṇa tu
- 15
मैथुनेन ततः सृष्टिं कर्तुमैच्छत्प्रजापतिः
असिक्नीम् आवहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः
maithunena tataḥ sṛṣṭiṃ kartumaicchatprajāpatiḥ
asiknīm āvahadbhāryāṃ vīraṇasya prajāpateḥ
- 16
तस्य पुत्रसहस्रं तु वैरण्यां समपद्यत
नारदोक्ता भुवश्चान्तं गता ज्ञातुं च नागताः
tasya putrasahasraṃ tu vairaṇyāṃ samapadyata
nāradoktā bhuvaścāntaṃ gatā jñātuṃ ca nāgatāḥ
- 17
दक्षपुत्रसहस्रं च तेषु नष्टेषु सृष्टवान्
शबलाश्वास्ते ऽपि गता भ्रातॄणां पदवीं हर
dakṣaputrasahasraṃ ca teṣu naṣṭeṣu sṛṣṭavān
śabalāśvāste 'pi gatā bhrātṝṇāṃ padavīṃ hara
- 18
दक्षः क्रुद्धः शशापाथ नारदं जन्म चाप्स्यसि
नारदो ह्यभवत्पुत्रः कश्यपस्य मुनेः पुनः
dakṣaḥ kruddhaḥ śaśāpātha nāradaṃ janma cāpsyasi
nārado hyabhavatputraḥ kaśyapasya muneḥ punaḥ
- 19
यज्ञे ध्वस्ते ऽथ दक्षो ऽपि शशापोग्रं महेश्वरम्
स्तुत्वात्वामुपचारैश्च पूजयिष्यन्ति शङ्कर
yajñe dhvaste 'tha dakṣo 'pi śaśāpograṃ maheśvaram
stutvātvāmupacāraiśca pūjayiṣyanti śaṅkara
- 20
जन्मान्तरे ऽपि वैरेण ते विनश्यन्ति शङ्कर
तस्माद्वैरं न कर्तव्यं कदाचिदपि केनचित्
असिक्न्यां जनयामास दक्षो दुहितरो ह्यथ
janmāntare 'pi vaireṇa te vinaśyanti śaṅkara
tasmādvairaṃ na kartavyaṃ kadācidapi kenacit
asiknyāṃ janayāmāsa dakṣo duhitaro hyatha
- 21
षष्टिं कन्या रूपयुता द्वे चैवाङ्गिरसे ददौ
द्वे प्रादात्स कृशाश्वाय दश धर्माय चाप्यथ
ṣaṣṭiṃ kanyā rūpayutā dve caivāṅgirase dadau
dve prādātsa kṛśāśvāya daśa dharmāya cāpyatha
- 22
चतुर्दश कश्यपाय अष्टाविंशतिम् इन्दवे
प्रददौ बहुपुत्राय सुप्रभां भामिनीं तथा
caturdaśa kaśyapāya aṣṭāviṃśatim indave
pradadau bahuputrāya suprabhāṃ bhāminīṃ tathā
- 23
मनोरमां भानुमतीं विशालां बहुदामथ
दक्षः प्रादान्महादेव चतस्रो ऽरिष्टनेमये
manoramāṃ bhānumatīṃ viśālāṃ bahudāmatha
dakṣaḥ prādānmahādeva catasro 'riṣṭanemaye
- 24
स कृशाश्वाय च प्रादात्सुप्रजां च तथा जयाम्
अरुन्धती वसुर्यार्मी लम्बा भानुर्मरुद्वती
sa kṛśāśvāya ca prādātsuprajāṃ ca tathā jayām
arundhatī vasuryārmī lambā bhānurmarudvatī
- 25
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च ता दश
धर्मपत्न्यः समाख्याताः कश्यपस्य वदाम्यहम्
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca tā daśa
dharmapatnyaḥ samākhyātāḥ kaśyapasya vadāmyaham
- 26
अदितिर्दितिर्दनुः काला ह्यनायुः सिंहिका मुनिः
कद्रूः साध्या हरा क्रोधा विनता सुरभिः खगा
aditirditirdanuḥ kālā hyanāyuḥ siṃhikā muniḥ
kadrūḥ sādhyā harā krodhā vinatā surabhiḥ khagā
- 27
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यान्व्यजायत
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस्तथा
viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānvyajāyata
marutvatyāṃ marutvanto vasostu vasavastathā
- 28
भानोस्तु भानवो रुद्र मुहूर्ताच्च मुहूर्तजाः
लम्बायाश्चैव घोषो ऽथ नागवीथिस्तु यामितः
bhānostu bhānavo rudra muhūrtācca muhūrtajāḥ
lambāyāścaiva ghoṣo 'tha nāgavīthistu yāmitaḥ
- 29
पृथिवीविषयं सर्वमरुत्वत्यां व्यजायत
संकल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि
pṛthivīviṣayaṃ sarvamarutvatyāṃ vyajāyata
saṃkalpāyāstu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva hi
- 30
आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः
āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo 'nalaḥ
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ

