36 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम्
तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु
dhanvantariruvāca
vakṣye madātyayādeśca nidānaṃ munibhāṣitam
tīkṣṇāmlarūkṣasūkṣmāmlavyavāyāsukaraṃ laghu
- 2
विकाशि विशदं मद्यं मेदसो ऽस्माद्विपर्ययः
तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः
vikāśi viśadaṃ madyaṃ medaso 'smādviparyayaḥ
tīkṣṇodayāśca divyuktāścittopaplavino guṇāḥ
- 3
जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान्
jīvitāntāḥ prajāyante viṣeṇotkarṣavartinā
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ māndyadīnojaso guṇān
- 4
दशभिर्गुणैः संक्षोभ्यं चेतो नयति चाक्रियम्
आद्ये मदे द्वितीये ऽपि प्रमदायतने स्थितः
daśabhirguṇaiḥ saṃkṣobhyaṃ ceto nayati cākriyam
ādye made dvitīye 'pi pramadāyatane sthitaḥ
- 5
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः
durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityabhimucyate
madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājāsano madaḥ
- 6
निरङ्कुश इव व्यालो न किंचिन्नाचरेत्ततः
इयं भूमिरवाच्यानां दौःशीलस्येदम् आस्पदम्
niraṅkuśa iva vyālo na kiṃcinnācarettataḥ
iyaṃ bhūmiravācyānāṃ dauḥśīlasyedam āspadam
- 7
एको ऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर्तेर्दर्शकः परम्
निश्चेष्टः सन् अवाक्शेते तृतीये ऽत्र मदे स्थितः
eko 'yaṃ bahumārgāyāḥ durgarterdarśakaḥ param
niśceṣṭaḥ san avākśete tṛtīye 'tra made sthitaḥ
- 8
मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्
धर्माधर्मं सुखं दुःखं मानानर्थं हिताहितम्
maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ mānānarthaṃ hitāhitam
- 9
न वेद शोकमोहार्तं शोषमोहादिसंयुतः
सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः
na veda śokamohārtaṃ śoṣamohādisaṃyutaḥ
sonmādabhramamūrchāyāṃ sāpasmāraḥ patatyadhaḥ
- 10
नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः
nāti mādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ
vātātpittātkaphātsarvairbhavedrogo madātyayaḥ
- 11
सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा
विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरो ऽरुचिः
sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā
vibhedaṃ prasabhaṃ tṛṣṇā saumyo glānirjvaro 'ruciḥ
- 12
पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः
स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः
purovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ
svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ
- 13
स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषते
पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः
svapnenevābhibhavati na coktaśca sa bhāṣate
pittāddāhajvaraḥ svedo moho nityaṃ ca vibhramaḥ
- 14
श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम्
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः
śleṣmaṇaśchardirhṛllāso nidrā codaragauravam
sarvaje sarvaliṅgatvaṃ jñātvā madyaṃ pibettu yaḥ
- 15
सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ
भवेतां मारुतात्कष्टाद्भवेत्तस्य विशेषतः
sahasā ruciraṃ cānyataradhvaṃsakaśoṣiṇau
bhavetāṃ mārutātkaṣṭādbhavettasya viśeṣataḥ
- 16
ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठीवाः कण्ठशोषो ऽतिनिद्रता
शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपो ऽङ्गे हि वातरुक्
dhvaṃsakaśleṣmaniṣṭhīvāḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā
śabdāsahatvaṃ taccittavikṣepo 'ṅge hi vātaruk
- 17
हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः
निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्
hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaḥ śvāsatṛṣṇāvamijvarāḥ
nivartedyastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt
- 18
विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः
रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः
vikāraiḥ kliśyate jātu na sa śarīramānasaḥ
rajomohahitāhārapāsya syustrayo gadāḥ
- 19
वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः
मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः
vasāsṛkkledanāvāhisrotorodhaḥ sudbhavāḥ
madamūrchāpasaṃnyāsā yathottarabalodbhavāḥ
- 20
मदो ऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि
शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः
mado 'tra doṣaiḥ sarvaistu raktamadyaviṣairapi
śaktyānantyādgatābhāsaścalaśchalitaveṣṭitaḥ
- 21
रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत्
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः
rūkṣaśyāmāruṇatanurmadye vātodbhave bhavet
pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ
- 22
स्वप्ने ऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः
सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम्
svapne 'sambaddhavākyādiḥ kaphāddhyānaparo hi saḥ
sarvotthasannipātena raktastambhāṅgadūṣaṇam
- 23
पित्तलिङ्गत्वमाद्येन विकृतेहा स्वराज्ञता
विसत्कम्पो ऽतिनिद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकं श्रमः
pittaliṅgatvamādyena vikṛtehā svarājñatā
visatkampo 'tinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaṃ śramaḥ
- 24
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु
अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः
lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīñchoṇitādiṣu
aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā sampraviśyanviśettamaḥ
- 25
शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः
कासः श्यावारुणा छाया मूर्छायां मारुतात्मकः
śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ
kāsaḥ śyāvāruṇā chāyā mūrchāyāṃ mārutātmakaḥ
- 26
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyanviśettamaḥ
vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṣṇopapīḍitaḥ
- 27
भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः
कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत्
bhinnavatpītanīlābho raktanīlākulekṣaṇaḥ
kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyatyākāśamāviśet
- 28
तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान्
गुरुभिस्तिमितैरङ्गे राजधर्मावबन्धान्
tamaścirācca budhye hṛduraḥ suprasekavān
gurubhistimitairaṅge rājadharmāvabandhān
- 29
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैर् अपस्मार इवापरः
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः
sarvākṛtistribhirdoṣair apasmāra ivāparaḥ
pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ
- 30
दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम्
स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा
doṣaistu madamūrchāyāṃ kṛtavegeṣu dehinām
svayamevopaśāmyanti saṃnyāsenauṣadhairnivā

