64 shlokas
- 1
सूत उवाच
गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत्
पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवलाः
sūta uvāca
guṇavantaṃ niyuñjīta guṇahīnaṃ vivarjayet
paṇḍitasya guṇāḥ sarve mūrkhe doṣāśca kevalāḥ
- 2
सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत संगतिम्
सद्भिर्विवादं मैत्रीं च नासद्भिः किंचिद् आचरेत्
sadbhirāsīta satataṃ sadbhiḥ kurvīta saṃgatim
sadbhirvivādaṃ maitrīṃ ca nāsadbhiḥ kiṃcid ācaret
- 3
पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः
बन्धस्थो ऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह
paṇḍitaiśca virnātaiśca dharmaśaiḥ satyavādibhiḥ
bandhastho 'pi tiṣṭhecca na tu rājye khalaiḥ saha
- 4
सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्
sāvaśeṣāṇi kāryāṇi kuvatrarthe yujyate
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet
- 5
मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमं च न घातयेत्
वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गां चैव पार्थिवः
madhuheva duhetsāraṃ kusumaṃ ca na ghātayet
vatsāpekṣī duhetkṣīraṃ bhūmiṃ gāṃ caiva pārthivaḥ
- 6
यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः
तथा वित्तम् उपादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम्
yathākrameṇa puṣpebhyaścinute madhu ṣaṭpadaḥ
tathā vittam upādāya rājā kurvīta sañcayam
- 7
वल्मीकं मधुजालं च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः
राजद्रव्यं च भैक्ष्यं च स्तोकं स्तोकं प्रवर्धते
valmīkaṃ madhujālaṃ ca śuklaṇkṣe tu candramāḥ
rājadravyaṃ ca bhaikṣyaṃ ca stokaṃ stokaṃ pravardhate
- 8
अर्जितस्य क्षयं दृष्टा सम्प्रदत्तस्य सञ्चयम्
अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु
arjitasya kṣayaṃ dṛṣṭā sampradattasya sañcayam
avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmasu
- 9
वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः
अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्
vane 'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe 'pi pañcendriyanigrahastapaḥ
akutsite karmaṇi yaḥ pravartate nivṛttarāgasya gṛhaṃ tapovanam
- 10
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते
मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते
satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate
mṛjayā rakṣyate pātraṃ kulaṃ śalina rakṣyate
- 11
वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम्
वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनम् अणु देहीति कथनम्
varaṃ vindhyāṭavyāṃ nivasanamabhuktasya maraṇaṃ varaṃ sarpākīrṇe śayanamatha kūpe nipatanam
varaṃ bhrāntāvarte sabhayajalamadhye praviśanaṃ na tu svīye pakṣe hi dhanam aṇu dehīti kathanam
- 12
भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः
पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन
bhāgyakṣayeṣu kṣīyante nopabhogena sampadaḥ
pūrvārjite hi sukṛte na naśyanti kadācana
- 13
विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः
नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम्
viprāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vidyā pṛthivyā bhūṣaṇaṃ nṛpaḥ
nabhaso bhūṣaṇaṃ candraḥ śīlaṃ sarvasya bhūṣaṇam
- 14
एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शूराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः
ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा
ete te candratulyāḥ kṣitipatitanayā bhīmasenārjunādyāḥ śūrāḥ satyapratijñā dinakaravapuṣaḥ keśavenopagūḍhāḥ
te vai duṣṭagrahasthāḥ kṛpaṇavaśagatā bhaikṣyacaryāṃ prayātāḥ ko vā kasminsamartho bhavati vidhivaśādbhrāmayetkarmarekhā
- 15
ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्णणे
brahmā yena kulālavanniyamito brahmāṇḍabhāṇḍodare viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe
rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ sūryo bhrāmyati nityameva gagane tasmai namaḥ karṇaṇe
- 16
दाता बलिर्याचको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये
दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे
dātā baliryācako murārirdānaṃ mahī vipramukhasya madhye
dattvā phalaṃ bandhanameva labdhaṃ namo 'stu te daiva yatheṣṭakāriṇe
- 17
माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः
कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चेत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा
mātā yadi bhavellakṣmīḥ pitā sākṣājjanārdanaḥ
kubuddhau pratipattiścettasmindaṇḍaḥ patetsadā
- 18
येन येन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम्
तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना
yena yena yathā yadvatpurā karma suniścitam
tattadevāntarā bhuṅkte svayamāhitamātmanā
- 19
आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम्
गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम्
ātmanā vihitaṃ duḥkhamātmanā vihitaṃ sukham
garbhaśayyāmupādāya bhuṅkte vai paurvadaihikam
- 20
न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे
न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि
na cāntarikṣe na samudramadhye na parvatānāṃ vivarapraveśe
na mātṛmūrdhni pradhṛtastathāṅke tyaktuṃ kṣamaḥ karma kṛtaṃ naro hi
- 21
दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः
शास्त्रं च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः
dugastrikūṭaḥ parikhā samudro rakṣāṃsi yodhāḥ paramā ca vṛttiḥ
śāstraṃ ca vai tūśanasā pradiṣṭaṃ sa rāvaṇaḥ kālavaśādvinaṣṭaḥ
- 22
यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि
यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा
yasminvayasi yatkāle yaddivā yacca vā niśi
yanmuhūrte kṣaṇe vāpi tattathā na tadanyathā
- 23
गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले
धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते
gacchanti cāntarikṣe vā praviśanti mahītale
dhārayanti diśaḥ sarvā nādattamupalabhyate
- 24
पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तं च यद्धनम्
पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः
purādhītā ca yā vidyā purā dattaṃ ca yaddhanam
purā kṛtāni karmāṇi hyagre dhāvanti dhāvataḥ
- 25
कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे
वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुःखभाजनम्
karmāṇyatra pradhānāni samyagṛkṣe śubhagrahe
vasiṣṭhakṛtalagnāpi jānakī duḥkhabhājanam
- 26
स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः
घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुःखभाजनम्
sthūlajaṅgho yadā rāmaḥ śabdagāmī ca lakṣmaṇaḥ
ghanakeśī yadā sītā trayaste duḥkhabhājanam
- 27
न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा
स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा
na pituḥ karmaṇā putraḥ pitā vā putrakarmaṇā
svayaṃ kṛtena gacchanti svayaṃ baddhāḥ svakarmaṇā
- 28
कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः
शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः
karmajanyaśarīreṣu rogāḥ śarīramānasāḥ
śarā iva patantīha vimuktā dṛḍhadhanvibhiḥ
- 29
अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो ऽर्थमीहते
स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा
anyathā śāstragarbhiṇyā dhiyā dhīro 'rthamīhate
svāmivatprākkṛtaṃ karma vidadhāti tadanyathā
- 30
बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम्
तस्यान्तस्याम् अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि
bālo yuvā ca vṛddhaśca yaḥ karoti śubhāśubham
tasyāntasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani

