30 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः
dhanvantariruvāca
atīsāragrahaṇyośca nidānaṃ vacmi suśruta
doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ
- 2
अतीसारः स सुतरां जायते ऽत्यम्बुपानतः
विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः
atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ
viśuṣkānnavasāsnehatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ
- 3
मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात्
कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः
madyarūkṣātimātrādirasātisnehavibhramāt
kṛmighoṣavirodhācca tadvidheḥ kupitānilaḥ
- 4
विस्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम्
व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः
visraṃsayatyadhovātaṃ hatvā tenaiva cānalam
vyāpāryānnaśakṛtkoṣṭhapurīṣadravatādayaḥ
- 5
प्रकल्पते ऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः
भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः
prakalpate 'tīsārasya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ
bhedo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasvedo malagrahaḥ
- 6
आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम्
अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरुद्धमुपवेश्यते
ādhmānamavipākaśca tatra vātena vijvaram
alpālpaṃ śabdaśūnyāḍhyaṃ viruddhamupaveśyate
- 7
रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः
तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन्
rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca gṛhītaṃ va muhurmuhuḥ
tathādagdhagadābhāsaṃ picchilaṃ parikartayan
- 8
सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन्
पित्तेन पीतम् अशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्
saśuṣkabhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniśvasan
pittena pītam aśitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham
- 9
सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान्
सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम्
saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrchāsvedadāhavān
saśūlapāyusantāpapākavāñchleṣmaṇā ghanam
- 10
पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम्
सरोमहर्षः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः
picchilaṃ tatrānusāramalpālpaṃ sapravāhikam
saromaharṣaḥ sekleśo gurubastigudodaraḥ
- 11
कृते ऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः
भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्सकृत्
kṛte 'pyakṛtasaṅgaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ
bhayena kṣubhite citte śāyite drāvayetsakṛt
- 12
वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्
वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः
vāyustato nivāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam
vātapitte samaṃ liṅgamāhustadvacca śokataḥ
- 13
अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः
सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवाद् अप्सु मुञ्चति
शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः
atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ
sāsṛgjātaṃ rasadrogo gauravād apsu muñcati
śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ
- 14
विपरीतो निरामस्तु कफात्को ऽपि न मज्जति
अतीसारेषु यो नाति यत्नवान्ग्रहणीगदः
viparīto nirāmastu kaphātko 'pi na majjati
atīsāreṣu yo nāti yatnavāngrahaṇīgadaḥ
- 15
तस्य स्याद् अग्निनिर्वाणकार्यैर् अत्यर्थसंचितैः
सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते
tasya syād agninirvāṇakāryair atyarthasaṃcitaiḥ
sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇaṃ yenātisāryate
- 16
सो ऽतिसारो ऽतिसरणाद् आशुकारी स्वभावतः
सामं शीर्णम् अजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च
so 'tisāro 'tisaraṇād āśukārī svabhāvataḥ
sāmaṃ śīrṇam ajīrṇena jīrṇe pakvaṃ tu naiva ca
- 17
चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत्
अकस्माद्वारसुर्वेधम् अकस्मात्सन्धिनी मुहुः
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते
cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāṃścopaveśayet
akasmādvārasurvedham akasmātsandhinī muhuḥ
sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate
- 18
प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः
प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमो भ्रमः
prāgrūpāṅgasya sadanaṃ cirātpavana alpakaḥ
praseko vaktravairasyamarucistṛṭśramo bhramaḥ
- 19
आबद्धोदरता छर्दिः कर्णके ऽप्यनुकूजकम्
सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमकस्तमको ज्वरः
ābaddhodaratā chardiḥ karṇake 'pyanukūjakam
sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ vamakastamako jvaraḥ
- 20
मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः
तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः
mūrchā śiroruviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ
tandrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ
- 21
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका
रुग्णेषु वृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका
pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā tīkṣṇaviṣūcikā
rugṇeṣu vṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇāparihartrikā
- 22
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते
वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः
jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute
vātāddhṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍuraśaṅkitāḥ
- 23
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत्
पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान्
cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tundāraṃ śabdaphenavat
punaḥ punaḥ sṛjedvarcaṃ pāyurucchvāsakāsavān
- 24
पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम्
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः
pītena pītanīlābhaṃ pītābhaṃ sṛjati dravam
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ
- 25
श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः
आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः
śleṣmaṇā pacyate duḥkhe manaśchardirarocakaḥ
āsyopadāhaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ
- 26
हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु
उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम्
hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru
udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ sapraharṣaṇam
- 27
संभिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरु चाम्लैः प्रवर्तचम्
अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम्
saṃbhinnaśleṣmasaṃśliṣṭaguru cāmlaiḥ pravartacam
akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvadarśanam
- 28
विभागे ऽङ्गस्य ये प्रोक्ताः पिपासाद्यास्त्रयो मलाः
ते ऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम्
vibhāge 'ṅgasya ye proktāḥ pipāsādyāstrayo malāḥ
te 'pyasya grahaṇīdoṣāḥ samanteṣvasti kāraṇam
- 29
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम्
अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandaram
arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ
- 30
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ऽतिसारनिदानं नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशतमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe 'tisāranidānaṃ nāma saptapañcāśaduttaraśatamo 'dhyāyaḥ

