26 shlokas
- 1
सूत उवाच
भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः
नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु
sūta uvāca
bhṛtyā bahuvidhā jñeyā uttamādhamamadhyamāḥ
niyoktavyā yathārheṣu trividheṣveva karmasu
- 2
भृत्ये परीक्षणं वक्ष्ये यस्य यस्य हि यो गुणः
तमिमं सम्प्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल
bhṛtye parīkṣaṇaṃ vakṣye yasya yasya hi yo guṇaḥ
tamimaṃ sampravakṣyāmi ye yathākathitaṃ kila
- 3
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः
तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा
yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ
tathā caturbhirbhṛtakaṃ parīkṣayedvatena śīlena kalena karmaṇā
- 4
कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः
रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते
kulaśīlaguṇopetaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ
rūpavānsuprasannaśca kośādhyakṣo vidhīyate
- 5
मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवेद्रत्नपरीक्षकः
बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते
mūlyarūpaparīkṣākṛdbhavedratnaparīkṣakaḥ
balābalaparijñātā senādhyakṣo vidhīyate
- 6
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान्प्रियदर्शनः
अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते
iṅgitākāratattvajño balavānpriyadarśanaḥ
apramādī pramāthī ca pratīhāraḥ sa ucyate
- 7
मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः
सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः
medhāvī vākpaṭuḥ prājñaḥ satyavādī jitendriyaḥ
sarvaśāstrasamālokī hyeṣa sādhuḥ sa lekhakaḥ
- 8
बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः
क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते
buddhimānmatimāṃścaiva paracittopalakṣakaḥ
krūro yathoktavādī ca eṣa dūto vidhīyate
- 9
समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितो ऽथ जितेन्द्रियः
शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते
samastasmṛtiśāstrajñaḥ paṇḍito 'tha jitendriyaḥ
śauryavīryaguṇopeto dharmādhyakṣo vidhīyate
- 10
पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः
शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते
pitṛpaitāmaho dakṣaḥ śāstrajñaḥ satyavācakaḥ
śuciśca kaṭhinaścaiva sūpakāraḥ sa ucyate
- 11
आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः
आयुःशीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते
āyurvedakṛtābhyāsaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ
āyuḥśīlaguṇopeto vaidya eva vidhīyate
- 12
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः
आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहितः
vedavedāṅgatattvajño japahomaparāyaṇaḥ
āśīrvādaparo nityameṣa rājapurohitaḥ
- 13
लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः
आलस्ययुक्तश्चेद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा
lekhakaḥ pāṭhakaścaiva gaṇakaḥ pratirodhakaḥ
ālasyayuktaścedrājā karma saṃvarjayetsadā
- 14
द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम्
खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम्
dvijihvamudvegakaraṃ krūramekāntadāruṇam
khalasyāheśca vadanamapakārāya kevalam
- 15
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतो ऽपि सन्
मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः
durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṃkṛto 'pi san
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kimasau na bhayaṅkaraḥ
- 16
अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते
विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुःसहं संनिपतेत्सदा मुखे
akāraṇaviṣkṛtakopadhāriṇaḥ khalādbhayaṃ kasya na nāma jāyate
viṣaṃ mahāherviṣamasya durvacaḥ saduḥsahaṃ saṃnipatetsadā mukhe
- 17
तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम्
अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते
tulyārthaṃ tulyasāmarthyaṃ marmajñaṃ vyavasāyinam
ardharājyaharaṃ bhṛtyaṃ yo hanyātsa na hanyate
- 18
शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च
प्रागेव पश्चाद्विपरीतरूपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति
śūratvayuktā mṛdumandavākyā jitendriyāḥ satyaparākramāśca
prāgeva paścādviparītarūpā ye te tu bhṛtyā na hitā bhavanti
- 19
निरालस्याः सुसंतुष्टाः प्रतिबोधकाः
सुखदुःखसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः
nirālasyāḥ susaṃtuṣṭāḥ pratibodhakāḥ
sukhaduḥkhasamā dhīrā bhṛtyā lokeṣu durlabhāḥ
- 20
क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः
दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः
अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः
kṣāntistayavihīnaśca krūrabuddhiśca nindakaḥ
dāmbhikaḥ kapaṭī caiva śaṭhaśca spṛhayānvitaḥ
aśakto bhayabhītaśca rājñā tyaktavya eva saḥ
- 21
सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च
दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत्
susandhānāni cāstrāṇi śastrāṇi vividhāni ca
durge praveśitavyāni tataḥ śatruṃ nipātayet
- 22
षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः
पश्यन्संचितम् आत्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत्
ṣaṇmāsamatha varṣaṃ vā sandhiṃ kuryānnarādhipaḥ
paśyansaṃcitam ātmānaṃ punaḥ śatruṃ nipātayet
- 23
मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयो ऽप्येते महीपतेः
अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम्
mūrkhānniyojayedyastu trayo 'pyete mahīpateḥ
ayaśaścārthanāśaśca narake caiva pātanam
- 24
यत्किंचित्कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम्
तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः
yatkiṃcitkurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham
tena sma vardhate rājā sūkṣmato bhṛtyakāryataḥ
- 25
तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने
नियोजयेद्धि सततं गोब्राह्मणहिताय वै
tasmādbhūmīśvaraḥ prājñaṃ dharmakāmārthasādhane
niyojayeddhi satataṃ gobrāhmaṇahitāya vai
- 26
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पत्युक्तनीतिसारे द्वादशोत्तरकशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatyuktanītisāre dvādaśottarakaśatatamo 'dhyāyaḥ

