25 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
विसर्पादिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु
स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत्
dhanvantariruvāca
visarpādinidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu
syādvisarpo vighātāttu doṣairduṣṭaiśca śothavat
- 2
अधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात्
यथोत्तरं च दुःसाध्यस्तत्र दोषो यथायथम्
adhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyaṃ tatra bhayācchramāt
yathottaraṃ ca duḥsādhyastatra doṣo yathāyatham
- 3
प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः
देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः
prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ
dehe śīghraṃ viśantīha te 'ntare hi sthitā bahiḥ
- 4
तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात्
आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत्
tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamācca pravartanāt
āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ visarpayet
- 5
तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान्
tatra vātātsa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ
śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān
- 6
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्
pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk
- 7
सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः
ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम्
sannipātasamutthāśca sarvaliṅgasamanvitāḥ
svadoṣaliṅgaiścīyante sarvaiḥ sphoṭairupekṣitāḥ
te 'pi svedānvimuñcati bibhrato vraṇalakṣaṇam
- 8
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः
vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ
granthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ
- 9
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्
यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः
karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat
yaṃyaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ
- 10
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाशु च चीयते
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च
śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate
agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca
- 11
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः
व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत्
marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ
vyathate 'ṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet
- 12
हिक्कां च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः
क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु
hikkāṃ ca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate naraḥ
kvacinmarmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu
- 13
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान्
दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते
ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān
duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate
- 14
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम्
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्शिरास्नायुमांसगम्
kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham
raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakśirāsnāyumāṃsagam
- 15
दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम्
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम्
dūṣayitvā tu dīrghānuvṛttasthūlakharātmikām
granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāṃ tīvrarugjvarām
- 16
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम्
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः
śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ
mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām
ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ
- 17
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलापारोचकभ्रमाः
kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā
aṅgāvasādavikṣepau pralāpārocakabhramāḥ
- 18
मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति
mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam
āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati
- 19
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्
पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः
prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk
pīḍakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ
- 20
स्निग्धो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः
गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नो ऽवदीर्यते
snigdho 'sito mecakābho malinaḥ śothavānguruḥ
gambhīrapākaḥ prāyoṣmaspṛṣṭaḥ klinno 'vadīryate
- 21
पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः
सर्वगो लक्षणैः सर्वैः सर्वगत्वक्समर्पणः
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्
pakvavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ
sarvago lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvagatvaksamarpaṇaḥ
śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam
- 22
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन्
वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्
bāhyahetoḥ kṣatātkruddhvaḥ saraktaṃ pittamīrayan
vīsarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam
- 23
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम्
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः
sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam
pṛthagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ
- 24
असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः
शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्च शवगन्धयः
asādhyāḥ kṛtasarvotthāḥ sarve cākrāntamarmaṇaḥ
śīrṇasnāyuśirāmāṃsāḥ klinnāśca śavagandhayaḥ
- 25
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वीसर्पनिदानं नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vīsarpanidānaṃ nāma triṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ

