87 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजो ऽशनो ऽन्तकः
क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः
dhanvantariruvāca
vakṣye jvaranidānaṃ hi sarvajvaravibuddhaye
jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurājo 'śano 'ntakaḥ
kruddhadakṣādhvaradhvaṃsirudrordhvanayanodbhavaḥ
- 2
तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः
विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते
tatsantāpo mohamayaḥ santāpātmāpacārajaḥ
vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate
- 3
पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेषु
इन्द्रमदो जलदेष्व् अप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम
pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kukkureṣu
indramado jaladeṣv apsu nīlikā jyotiroṣadhīṣu bhūmyāmūṣaro nāma
- 4
हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्यं त्वगादिषु
अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे
hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ staṃbhaḥ śaityaṃ tvagādiṣu
aṅgeṣu ca samudbhūtāḥ piḍakāśca kaphodbhave
- 5
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा
निदानोक्तो ऽनुपशयो विपरीतोपशायिता
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā
nidānokto 'nupaśayo viparītopaśāyitā
- 6
अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च
हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च
वस्तिर्विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम्
aruciścāvipākaśca staṃbhamālasyameva ca
hṛddāhaśca vipākaśca tandrā cālasyameva ca
vastirvimardāvanayā doṣāṇāmapravartanam
- 7
लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम्
स्वच्छम् उष्णगुरुत्वं च गात्राणां बहुमूत्रता
न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम्
lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo rasadaṃ mukham
svaccham uṣṇagurutvaṃ ca gātrāṇāṃ bahumūtratā
na vijīrṇaṃ na ca mlānirjvarasyāmasya lakṣaṇam
- 8
क्षुत्क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम्
दोषप्रवृत्तिरष्टाहान्निरामज्वरलक्षणम्
kṣutkṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam
doṣapravṛttiraṣṭāhānnirāmajvaralakṣaṇam
- 9
यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजो ऽपि वा
शिरोऽर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः
उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात्
yathā svaliṅgaṃ saṃsarge jvarasaṃsargajo 'pi vā
śiro'rtimūrchāvamidehadāhakaṇṭhāsyaśoṣāruciparvabhedāḥ
unnidratā saṃbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ pavanātsapittāt
- 10
तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः
शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्
tāpahānyaruciparvaśirorukṣṭhīvanaśvasanakāsavivarṇāḥ
śītajāḍyatimirabhramitandrāśleṣmavātajanitajvaraliṅgam
- 11
शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः
मोहस्तन्द्रा लिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य
śītastambhasvedadāhāvyavasthāstṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ
mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya
- 12
सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहो ऽत्र च मुहुर्मुहुः
तदुच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho 'tra ca muhurmuhuḥ
taducchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi
- 13
सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा
गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम्
sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo hi naiva vā
gītanartanahāsyādiḥ prakṛtehāpravartanam
- 14
साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी
अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः
sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī
akṣiṇī piṇḍikāpārśvaśiraḥ parvāsthirugbhramaḥ
- 15
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा
परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता
sasvanau sarujau karṇau mahāśītau hi naiva vā
paridagdhā kharā jihvā gurustrastāṅgasandhitā
- 16
ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसो ऽतितृट्
कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्
ṣṭhīvanaṃ raktapittasya loṭhanaṃ śiraso 'titṛṭ
koṣṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam
- 17
हृद्व्यथा मलसंसर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशो ऽति वा
स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः
hṛdvyathā malasaṃsargaḥ pravṛttirvālpaśo 'ti vā
snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitaḥ
- 18
दोषपाकश्चिरं तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्
सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हतौजसम्
doṣapākaściraṃ tandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam
sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hataujasam
- 19
वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम्
व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर्मार्गं प्रपद्यते
तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे
vāyunā kaṇṭharuddhena pittamantaḥ supīḍitam
vyavāyitvācca saukhyācca bahirmārgaṃ prapadyate
tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhave jvare
- 20
दोषे विवृद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः
संनिपातज्वरो ऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततो ऽन्यथा
doṣe vivṛddhe naṣṭe 'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ
saṃnipātajvaro 'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato 'nyathā
- 21
अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम्
त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा
anyatra sannipātotthaṃ yatra pittaṃ pṛthaksthitam
tvaci koṣṭhe ca vā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā
- 22
तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः
शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते
tadvadvātakaphe śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ
śītādau tatra pittena kaphe syānditaśoṣite
- 23
पित्ते शान्ते ऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते
दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात्
pitte śānte 'tha vai mūrchā madastṛṣṇā ca jāyate
dāhādau punaranteṣu tandrālasye vamiḥ kramāt
- 24
आगन्तुर् अभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः
चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः
āgantur abhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ
caturdhā tu kṛtaḥ svedo dāhādyairabhighātajaḥ
- 25
श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्
सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्
śramācca tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan
savyathāśokavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram
- 26
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः
grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ
- 27
अभिषङ्गग्रहो ऽप्यस्मिन् अकस्माद्वासरोदने
ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः
abhiṣaṅgagraho 'pyasmin akasmādvāsarodane
oṣadhīgandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣayaḥ
- 28
विषान्मूर्छातिसारश्च श्यावता दाहकृद्भ्रमः
क्रोधात्कम्पः शिरोरुक्च प्रलापो भयशोकजे
viṣānmūrchātisāraśca śyāvatā dāhakṛdbhramaḥ
krodhātkampaḥ śirorukca pralāpo bhayaśokaje
- 29
कामाद्भ्रमो ऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः
ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः
kāmādbhramo 'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayāḥ
grahādau sannipātasya rūpādau marutastayoḥ
- 30
कोपात्कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ
सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ
kopātkope 'pi pittasya yau tu śāpābhicārajau
sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau

