53 shlokas
- 1
सूत उवाच
परीक्षां वच्मि रत्नानां बलो नामासुरो ऽभवत्
इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते
sūta uvāca
parīkṣāṃ vacmi ratnānāṃ balo nāmāsuro 'bhavat
indrādyā nirjitāstena vijetuṃ tairna śakyate
- 2
वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे
बलो ददौ स पशुताम् अतिसत्त्वसुरैर्हतः
varavyājena paśutāṃ yācitaḥ sa surairmakhe
balo dadau sa paśutām atisattvasurairhataḥ
- 3
पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः
बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया
paśuvatsa viśastastaiḥ svavākyāśaniyantritaḥ
balo lokoparāya devānāṃ hitakāmyayā
- 4
तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा
कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः
tasya sattvaviśuddhasya viśuddhena ca karmaṇā
kāyasyāvayavāḥ sarve ratnabījatvamāyayuḥ
- 5
देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम्
रत्नबीजं स्वयं ग्राहः सुमहानभवत्तदा
devānāmatha yakṣāṇāṃ siddhānāṃ pavanāśinām
ratnabījaṃ svayaṃ grāhaḥ sumahānabhavattadā
- 6
तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा
यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्वचन किंचन
teṣāṃ tu patatāṃ vegādvimānena vihāyasā
yadyatpapāta ratnānāṃ bījaṃ kvacana kiṃcana
- 7
महोदधौ सरिति वा पवर्त कानने ऽपि वा
तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात्
mahodadhau sariti vā pavarta kānane 'pi vā
tattadākaratāṃ yātaṃ sthānamādheyagauravāt
- 8
तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्य् अघहानि च
प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च
teṣu rakṣoviṣavyālavyādhighnāny aghahāni ca
prādurbhavanti ratnāni tathaiva viguṇāni ca
- 9
वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः
अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्याः पुष्परागाश्च
vajraṃ muktāmaṇayaḥ sapadmarāgāḥ samarakatāḥ proktāḥ
api cendranīlamaṇivaravaidūryāḥ puṣparāgāśca
- 10
कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम्
विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः
karketanaṃ sapulakaṃ rudhirākhyasamanvitaṃ tathā sphaṭikam
vidrumamaṇiśca yatnāduddiṣṭaṃ saṃgrahe tajjñaiḥ
- 11
आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षा च
मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम्
ākāravarṇau prathamaṃ guṇadoṣau tatphalaṃ parīkṣā ca
mūlyaṃ ca ratnakuśalairvijñeyaṃ sarvaśāstrāṇām
- 12
कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहते ऽहनि
दौषैस्तान्यपि युज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा
kulagneṣūpajāyante yāni copahate 'hani
dauṣaistānyapi yujyante hīyante guṇasampadā
- 13
परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा
धारणं संग्रहो वापि कार्यः श्रियमभीप्सता
parīkṣāpariśuddhānāṃ ratnānāṃ pṛthivībhujā
dhāraṇaṃ saṃgraho vāpi kāryaḥ śriyamabhīpsatā
- 14
शास्त्रज्ञः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः
त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्तिताः
śāstrajñaḥ kuśalāścāpi ratnabhājaḥ parīkṣakāḥ
ta eva mūlyamātrāyā vettāraḥ parikīrtitāḥ
- 15
महाप्रभावं विबुधैर्यस्यमाद्वज्रमुदाहृतम्
वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते
mahāprabhāvaṃ vibudhairyasyamādvajramudāhṛtam
vajrapūrvā parīkṣeyaṃ tato 'smābhiḥ prakīrtyate
- 16
तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथंचिदेव
वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु
tasyāsthileśo nipapāta yeṣu bhuvaḥ pradeśeṣu kathaṃcideva
vajrāṇi vajrāyudhanirjigīṣorbhavanti nānākṛtimanti teṣu
- 17
हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रका लिङ्गकोसलाः
वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः
haimamātaṅgasaurāṣṭrāḥ pauṇḍrakā liṅgakosalāḥ
veṇvātaṭāḥ sasauvīrā vajrasyāṣṭa vihārakāḥ
- 18
आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास्ताम्राश्च सौराष्ट्रजाः
कालिङ्गाः कनकावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः
ātāmrā himaśailajāśca śaśibhā veṇvātaṭīyāḥ smṛtāḥ sauvīre tvasitābjameghasadṛśāstāmrāśca saurāṣṭrajāḥ
kāliṅgāḥ kanakāvadātarucirāḥ pītaprabhāḥ kosale śyāmāḥ puṇḍrabhavā mataṅgaviṣaye nātyantapītaprabhāḥ
- 19
अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक्समं रेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम्
लोके ऽस्मिन्परमाणुमात्रम् अपि यद्वज्रं क्वचिद्दृश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्य् अवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि
atyarthaṃ laghu varṇataśca guṇavatpārśveṣu samyaksamaṃ rekhābindukalaṅkakākapadakatrāsādibhirvarjitam
loke 'sminparamāṇumātram api yadvajraṃ kvaciddṛśyate tasmindevasamāśrayo hy avitathastīkṣṇāgradhāraṃ yadi
- 20
वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः
वर्णेभ्यश्च विभागः कार्यो वर्णाश्रयादेव
vajreṣu varṇayuktyā devānāmapi vigrahaḥ proktaḥ
varṇebhyaśca vibhāgaḥ kāryo varṇāśrayādeva
- 21
हरितसितपीतपिङ्गश्यामास्ताम्राः स्वभावतो रुचिराः
हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः
haritasitapītapiṅgaśyāmāstāmrāḥ svabhāvato rucirāḥ
harivaruṇaśakrahutavahapitṛpatimarutāṃ svakā varṇāḥ
- 22
विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः
वैश्यस्य कान्तकदलीदलसंनिकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः
viprasya śaṅkhakumudasphaṭikāvadātaḥ syātkṣattriyasya śaśababhruvilocanābhaḥ
vaiśyasya kāntakadalīdalasaṃnikāśaḥ śūdrasya dhautakaravālasamānadīptiḥ
- 23
द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ
यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसंनिकाशः
dvau vajravarṇau pṛthivīpatīnāṃ sadbhiḥ pradiṣṭau na tu sārvajanyau
yaḥ syājjavāvidrumabhaṅgaśoṇo yo vā haridrārasaṃnikāśaḥ
- 24
ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्ववर्णिकम्
कामतो धारयेद्राजा न त्वन्यो ऽन्यत्कथञ्चन
īśatvātsarvavarṇānāṃ guṇavatsārvavarṇikam
kāmato dhārayedrājā na tvanyo 'nyatkathañcana
- 25
अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक्स्याद्वर्णसङ्करः
ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः
adharottaravṛttayā hi yādṛksyādvarṇasaṅkaraḥ
tataḥ kaṣṭataro vajravarṇānāṃ saṅkaro mataḥ
- 26
न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः
गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः
na ca mārgavibhāgamātravṛttyā viduṣā vajraparigraho vidheyaḥ
guṇavadguṇasampadāṃ vibhūtirviparīto vyasanodayasya hetuḥ
- 27
एकमपि यस्य शृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा
गुणवदपि तन्न धार्यं वज्रं श्रेयो ऽर्थिभिर्भवने
ekamapi yasya śṛṅgaṃ vidalitamavalokyate viśīrṇaṃ vā
guṇavadapi tanna dhāryaṃ vajraṃ śreyo 'rthibhirbhavane
- 28
स्फुटिताग्निविशीर्णशृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम्
न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्यात्
sphuṭitāgniviśīrṇaśṛṅgadeśaṃ malavarṇaiḥ pṛṣatairupetamadhyam
na hi vajrabhṛto 'pi vajramāśu śriyamapyāśrayalālasāṃ na kuryāt
- 29
यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम्
न तन्न कुर्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम्
yasyaikadeśaḥ kṣatajāvabhāso yadvā bhavellohitavarṇacitram
na tanna kuryāddhriyamāṇamāśu svacchandamṛtyorapi jīvitāntam
- 30
कोट्यः पार्श्वनिधाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च
उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः
koṭyaḥ pārśvanidhārāśca ṣaḍaṣṭau dvādaśeti ca
uttuṅgasamatīkṣṇāgrāḥ vajrasyākarajā guṇāḥ

