20 shlokas
- 1
सूत उवाच
वैदूर्यपुष्परागाणां कर्केते भीष्मके वदे
परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विजाः
sūta uvāca
vaidūryapuṣparāgāṇāṃ karkete bhīṣmake vade
parīkṣāṃ brahmaṇā proktāṃ vyāsena kathitāṃ dvijāḥ
- 2
कल्पान्तकालक्षुभिताम्बुराशेर्निर्ह्रादकल्पाद्दितिजस्य नादात्
वैदूर्यमुत्पन्नमनेकवर्णं शोभाभिरामद्युतिवर्णबीजम्
kalpāntakālakṣubhitāmburāśernirhrādakalpādditijasya nādāt
vaidūryamutpannamanekavarṇaṃ śobhābhirāmadyutivarṇabījam
- 3
अविदूरे विदूरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः
कामभूतिकसीमानमनु तस्याकरो ऽभवत्
avidūre vidūrasya gireruttuṅgarodhasaḥ
kāmabhūtikasīmānamanu tasyākaro 'bhavat
- 4
तस्य नादसमुत्थत्वादाकरः सुमहागुणः
अभूद् उत्तरीतो लोके लोकत्रयविभूषणः
tasya nādasamutthatvādākaraḥ sumahāguṇaḥ
abhūd uttarīto loke lokatrayavibhūṣaṇaḥ
- 5
तस्यैव दानवपतेर्निनदानुरूपाः प्रावृट्पयोदवरदर्शितचारुरूपाः
वैदूर्यरत्नमणयो विविधावभासस्तस्मात्स्फुलिङ्गनिवहा इव संबभूवुः
tasyaiva dānavapaterninadānurūpāḥ prāvṛṭpayodavaradarśitacārurūpāḥ
vaidūryaratnamaṇayo vividhāvabhāsastasmātsphuliṅganivahā iva saṃbabhūvuḥ
- 6
पद्मरागमुपादाय मणिवर्णा हि ये क्षितौ
सर्वांस्तान्वर्णशोभाभिर्वैदूर्यमनुगच्छति
padmarāgamupādāya maṇivarṇā hi ye kṣitau
sarvāṃstānvarṇaśobhābhirvaidūryamanugacchati
- 7
तेषां प्रधानं शिखिकण्ठनीलं यद्वा भवेद्वेणुदलप्रकाशम्
चाषाग्रपक्षप्रतिमश्रियो ये न ते प्रशस्ता मणिशास्त्रविद्भिः
teṣāṃ pradhānaṃ śikhikaṇṭhanīlaṃ yadvā bhavedveṇudalaprakāśam
cāṣāgrapakṣapratimaśriyo ye na te praśastā maṇiśāstravidbhiḥ
- 8
गुणवान्वैदूर्यमणिर्योजयति स्वामिनं परं भाग्यैः
दोषैर्युक्तो दोषैस्तस्माद्यत्नात्परीक्षेत
guṇavānvaidūryamaṇiryojayati svāminaṃ paraṃ bhāgyaiḥ
doṣairyukto doṣaistasmādyatnātparīkṣeta
- 9
गिरिकाचशिशुपालौ काचस्फटिकाश्च धूमनिर्भिन्नाः
वैदूर्यमणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति
girikācaśiśupālau kācasphaṭikāśca dhūmanirbhinnāḥ
vaidūryamaṇerete vijātayaḥ sannibhāḥ santi
- 10
लिख्याभावात्काचं लघुभावाच्छैशुपालकं विद्यात्
गिरिकाचसदीप्तित्वात्स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन
likhyābhāvātkācaṃ laghubhāvācchaiśupālakaṃ vidyāt
girikācasadīptitvātsphaṭikaṃ varṇojjvalatvena
- 11
यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम्
तदेव वैदूर्यमणेः प्रदिष्टं पलद्वयोन्मापितगौरवस्य
yadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇasaṃkhyākalitasya mūlyam
tadeva vaidūryamaṇeḥ pradiṣṭaṃ paladvayonmāpitagauravasya
- 12
जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेस्तु यादृग्विजातयः सन्ति समानवर्णाः
तथापि नानाकरणानुमेयभेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः
jātyasya sarve 'pi maṇestu yādṛgvijātayaḥ santi samānavarṇāḥ
tathāpi nānākaraṇānumeyabhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ
- 13
सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण
स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजातिलिङ्गं खलु सार्वजन्यम्
sukhopalakṣyaśca sadā vicāryo hyayaṃ prabhedo viduṣā nareṇa
snehaprabhedo laghutā mṛdutvaṃ vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam
- 14
कुशलाकुशलैः प्रपूर्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः
गुणदोषसमुद्भवं लभन्ते मणयो ऽर्थोन्तरमूल्यम् एव भिन्नाः
kuśalākuśalaiḥ prapūryamāṇāḥ pratibaddhāḥ pratisatkriyāprayogaiḥ
guṇadoṣasamudbhavaṃ labhante maṇayo 'rthontaramūlyam eva bhinnāḥ
- 15
क्रमशः समतीतवर्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात्
यदि नाम भवन्ति दोषहीना मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम्
kramaśaḥ samatītavartamānāḥ pratibaddhā maṇibandhakena yatnāt
yadi nāma bhavanti doṣahīnā maṇayaḥ ṣaḍguṇamāpnuvanti mūlyam
- 16
आकरान्समतीतानाम् उदधेस्तीरसन्निधौ
मूल्यमेतन्मणीनां तु न सर्वत्र महीतले
ākarānsamatītānām udadhestīrasannidhau
mūlyametanmaṇīnāṃ tu na sarvatra mahītale
- 17
सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः
तस्य सप्ततिमो भागः संज्ञारूपं करिष्यति
suvarṇo manunā yastu proktaḥ ṣoḍaśamāṣakaḥ
tasya saptatimo bhāgaḥ saṃjñārūpaṃ kariṣyati
- 18
शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पञ्चकृष्णलः
पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्तितः
śāṇaścaturmāṣamāno māṣakaḥ pañcakṛṣṇalaḥ
palasya daśamo bhāgo dharaṇaḥ parikīrtitaḥ
- 19
इत्थं मणिविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये
itthaṃ maṇividhiḥ prokto ratnānāṃ mūlyaniścaye
- 20
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैदूर्यपरीक्षणं नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaidūryaparīkṣaṇaṃ nāma trisaptatitamo 'dhyāyaḥ

