41 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
अथातो मूत्राघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत
बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च
dhanvantariruvāca
athāto mūtrāghātasya nidānaṃ śṛṇu suśruta
bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyu ca
- 2
एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः
अधोमुखो ऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः
ekasaṃvahanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ
adhomukho 'pi bastirhi mūtravāhiśirāmukhaiḥ
- 3
पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णैः स्यन्दमानैरनारतम्
तैस्तैरेव प्रविश्यैवं दोषान्कुर्वन्ति विंशतिम्
pārśvebhyaḥ pūryate ślakṣṇaiḥ syandamānairanāratam
taistaireva praviśyaivaṃ doṣānkurvanti viṃśatim
- 4
मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत्
बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तो ऽल्पाल्पं मुहुर्मुहुः
mūtrāghātaḥ pramehaśca kṛcchrānmarma samāśrayet
bastivaṅkṣaṇameḍhrārtiyukto 'lpālpaṃ muhurmuhuḥ
- 5
मूत्राण्य् आवातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक्
रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान्
mūtrāṇy āvātaje kṛcchrapītte pītaṃ sadāharuk
raktaṃ vā kaphajo bastimeḍhragauravaśothavān
- 6
सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः
यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य परिशोषयन्
sapicchaṃ saniruddhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ
yadā vāyurmukhaṃ bastervyāvartya pariśoṣayan
- 7
मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात्
संजायते ऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना
mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt
saṃjāyate 'śmarī ghorā pittaṃ goriva rocanā
- 8
श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम्
बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशो हि परितो ऽतिरुक्
śleṣmāśrayā ca sarvā syādathāsyāḥ pūrvalakṣaṇam
bastyādhmānaṃ tadāsannadeśo hi parito 'tiruk
- 9
बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरो ऽरुचिः
सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु
bastau ca mūtrasaṅgitvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro 'ruciḥ
sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisīvanībastimūrdhasu
- 10
विस्तीर्णवासं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने
बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्
vistīrṇavāsaṃ mūtraṃ syāttathā mārganirodhane
baddhaṃ baddhvā sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam
- 11
तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत्
तत्र वाताभिसृत्यार्तो दन्तान्खादति वेपते
tatsaṃkṣobhādbhavetsāsṛṅmāṃsamadhvani rugbhavet
tatra vātābhisṛtyārto dantānkhādati vepate
- 12
गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम्
सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः
gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyatilakṣaṇam
sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ
- 13
श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव
पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान्
śyāmarūkṣāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva
pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣṇavān
- 14
भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरी
बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः
bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarī
bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ
- 15
अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता
एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसाम्
aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇātha vā sitā
etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasām
- 16
आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी
शुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात्
āśayopacayālpatvādgahaṇāharaṇe sukhī
śukrāśmarī tu mahatī jāyate śukradhāraṇāt
- 17
स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरे ऽनिलः
शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी
sthānacyutamabhuktaṃ vā aṇḍayorantare 'nilaḥ
śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī
- 18
बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी
तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते
bastirukkṛcchramūtratvaṃ śuklā śvayathukāriṇī
tasyāmutpannamātrāyāṃ śuṣkametya vilīyate
- 19
पीडिते ज्वरकासे ऽस्मिन् अश्मर्येव च शर्करा
असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन् अनुलोमगे
pīḍite jvarakāse 'smin aśmaryeva ca śarkarā
asau vā vāyunā bhinnā sā tvasmin anulomage
- 20
निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते
मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत्
nireti saha mūtreṇa pratilome vipacyate
mūtrasaṃdhāraṇaṃ kuryātkruddho bastermukhe marut
- 21
मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः
प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम्
mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca suvāmataḥ
pracchādya bastimuddhṛtya garmāntaṃ sthūlaviplutām
- 22
करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च
बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते
karoti tatra rugdāhaṃ spandanodveṣṭanāni ca
binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍite
- 23
धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः
दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलो ऽनिलः
dhārāvarodhaścāpyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ
dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalo 'nilaḥ
- 24
शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः
अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम्
śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ
aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam
- 25
वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्मूत्रानिलसर्गकृत्
विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथो ऽनिलः
vātāṣṭhīleti sātmānaṃ viṣmūtrānilasargakṛt
viguṇaḥ kuṇḍalībhūto bastau tīvravyatho 'nilaḥ
- 26
आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम्
मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत्
ābadhya mūtraṃ bhramati saṃstambhodveṣṭagauravam
mūtramalpālpamathavā vimuñcati sakṛtsakṛt
- 27
वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृते ऽचिरम्
न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्
vātakuṇḍaliketyeva mūtraṃ tu vidhṛte 'ciram
na nireti niruddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk
- 28
विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा
नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा
vidhāraṇātpratihataṃ vātādāvartitaṃ yadā
nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā
- 29
कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम्
तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा
kuryāttīvrarugādhmānamaśaktiṃ malasaṃgraham
tanmūtraṃ jāṭharacchidravaiguṇyenānilena vā
- 30
आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले
स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम्
ākṣiptamalpamūtrasya vastau nābhau ca vā male
sthitvā plavecchanaiḥ paścātsarujaṃ vāthavārujam

