31 shlokas
- 1
सूत उवाच
यो ध्रुवाणि परित्यज्य ह्यध्रुवाणि निषेवते
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च
sūta uvāca
yo dhruvāṇi parityajya hyadhruvāṇi niṣevate
dhruvāṇi tasya naśyanti hyadhruvaṃ naṣṭameva ca
- 2
वाग्यन्त्रहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते
न तुष्टिमुत्पादयते शरीरे ह्यन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः
vāgyantrahīnasya narasya vidyā śastraṃ yathā kāpuruṣasya haste
na tuṣṭimutpādayate śarīre hyandhasya dārā iva darśanīyāḥ
- 3
भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः
विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम्
bhojye bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarastriyaḥ
vibhave dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam
- 4
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तिफलं शुभम्
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttiphalaṃ śubham
ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam
- 5
वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम्
सुरूपां सुनितम्बां च नाकुलीनां कदाचन
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām
surūpāṃ sunitambāṃ ca nākulīnāṃ kadācana
- 6
अर्थेनापि हि किं तेन यस्यानर्थे तु संगतिः
को हि नाम शिखाजातं पन्नगस्य मणिं हरेत्
arthenāpi hi kiṃ tena yasyānarthe tu saṃgatiḥ
ko hi nāma śikhājātaṃ pannagasya maṇiṃ haret
- 7
हविर्दुष्टकुलद्वाह्यं बालादपि सुभाषितम्
अमेध्यात्काञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि
havirduṣṭakuladvāhyaṃ bālādapi subhāṣitam
amedhyātkāñcanaṃ grāhyaṃ strīratnaṃ duṣkulādapi
- 8
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम्
नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam
nīcādapyuttamāṃ vidyāṃ strīratnaṃ duṣkulādapi
- 9
न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्वचित्
न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते
na rājñā saha mitratvaṃ na sarpo nirviṣaḥ kvacit
na kulaṃ nirmalaṃ tatra strījano yatra jāyate
- 10
कुले नियोजयेद्भक्तं पुत्रं विद्यासु योजयेत्
व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मे नियोजयेत्
kule niyojayedbhaktaṃ putraṃ vidyāsu yojayet
vyasane yojayecchatrumiṣṭaṃ dharme niyojayet
- 11
स्थानेष्वेव प्रयोक्तव्या भृत्याश्चाभरणानि च
न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन
sthāneṣveva prayoktavyā bhṛtyāścābharaṇāni ca
na hi cūḍāmaṇiḥ pāde śobhate vai kadācana
- 12
चूडामणिः समुद्रो ऽग्निर्घण्टा चाखण्डमम्बरम्
अथवा पृथिवीपालो मूर्ध्नि पादे प्रमादतः
cūḍāmaṇiḥ samudro 'gnirghaṇṭā cākhaṇḍamambaram
athavā pṛthivīpālo mūrdhni pāde pramādataḥ
- 13
कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः
मूर्ध्नि वा सर्वलोकानां शीर्षतः पतितो वने
kusumastabakasyeva dve gatī tu manasvinaḥ
mūrdhni vā sarvalokānāṃ śīrṣataḥ patito vane
- 14
कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते
न च विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता
kanakabhūṣaṇasaṃgrahaṇocito yadi maṇistrapuṇi pratibadhyate
na ca virauti na cāpi sa śobhate bhavati yojayiturvacanīyatā
- 15
वाजिवारणलौहानां काष्ठपाषाणवाससाम्
नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्
vājivāraṇalauhānāṃ kāṣṭhapāṣāṇavāsasām
nārīpuruṣatoyānāmantaraṃ mahadantaram
- 16
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते सर्वगुणप्रमाथः
अधः खलेनापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिदेव
kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtterna śakyate sarvaguṇapramāthaḥ
adhaḥ khalenāpi kṛtasya vahnernādhaḥ śikhā yāti kadācideva
- 17
न सदश्वः कशाघातं सिंहो न गजगर्जितम्
वीरो वा परनिर्दिष्टं न सहेद्भीमनिःस्वनम्
na sadaśvaḥ kaśāghātaṃ siṃho na gajagarjitam
vīro vā paranirdiṣṭaṃ na sahedbhīmaniḥsvanam
- 18
यदि विभवविहीनः प्रच्युतो वाशु दैवान्न तु खलजनसेवां काङ्क्षयेन्नैव नीचाम्
न तृणमदनकार्ये सुक्षुधार्तो ऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्जराणाम्
yadi vibhavavihīnaḥ pracyuto vāśu daivānna tu khalajanasevāṃ kāṅkṣayennaiva nīcām
na tṛṇamadanakārye sukṣudhārto 'tti siṃhaḥ pibati rudhiramuṣṇaṃ prāyaśaḥ kuñjarāṇām
- 19
सकृद्दुष्टं च यो मित्रं पुनः संधातुमिच्छति
स मृत्युमेव गृह्णीयाद्गर्भमश्वतरी यथा
sakṛdduṣṭaṃ ca yo mitraṃ punaḥ saṃdhātumicchati
sa mṛtyumeva gṛhṇīyādgarbhamaśvatarī yathā
- 20
शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि नोपेक्षितव्यानि बुधैर्मनुष्यैः
तान्येव कालेषु विपत्कराणि विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि
śatrorapatyāni priyaṃvadāni nopekṣitavyāni budhairmanuṣyaiḥ
tānyeva kāleṣu vipatkarāṇi viṣasya pātrāṇyapi dāruṇāni
- 21
उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत्
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम्
upakāragṛhītena śatruṇā śatrumuddharet
pādalagnaṃ karasthena kaṇṭakenaiva kaṇṭakam
- 22
अपकारपरान्नित्यं चिन्तयेन्न कदाचन
स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः
apakāraparānnityaṃ cintayenna kadācana
svayameva patiṣyanti kūlajātā iva drumāḥ
- 23
अनर्था ह्यर्थरूषाश्च अर्थाश्चानर्थरूपिणः
भवन्ति ते विनाशाय दैवायत्तस्य वै सदा
anarthā hyartharūṣāśca arthāścānartharūpiṇaḥ
bhavanti te vināśāya daivāyattasya vai sadā
- 24
कार्यकालोचिता पापा मतिः संजायते हि वै
सानुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते
kāryakālocitā pāpā matiḥ saṃjāyate hi vai
sānukūle tu daive śaṃ puṃsaḥ sarvatra jāyate
- 25
धनप्रयोगकार्येषु तथा विद्यागमेषु च
आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सदा भवेत्
dhanaprayogakāryeṣu tathā vidyāgameṣu ca
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sadā bhavet
- 26
धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम्
dhaninaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ
pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim
- 27
लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दानशीलता
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत्
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ dānaśīlatā
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset
- 28
कालविच्छ्रोत्रियो राजा नदी साधुश्च पञ्चमः
एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्
kālavicchrotriyo rājā nadī sādhuśca pañcamaḥ
ete yatra na vidyante tatra vāsaṃ na kārayet
- 29
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित्
naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya kila śaunaka
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kutracit
- 30
न सर्ववित्कश्चिदिहास्ति लोके नात्यन्तमूर्खो भुवि चापि कश्चित्
ज्ञानेन नीचोत्तममध्यमेन यो ऽयं विजानाति स तेन विद्वान्
na sarvavitkaścidihāsti loke nātyantamūrkho bhuvi cāpi kaścit
jñānena nīcottamamadhyamena yo 'yaṃ vijānāti sa tena vidvān

