53 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः काले व्यतीते तु रुक्मी महति वीर्यवान्
दुहितुः कारयामास स्वयंवरम् अरिंदमः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kāle vyatīte tu rukmī mahati vīryavān
duhituḥ kārayāmāsa svayaṃvaram ariṃdamaḥ
- 2
तत्राहूताश्च राजानो राजपुत्राश्च रुक्मिणा
समाजग्मुर्महावीर्या नानादिग्भ्यः श्रियान्विताः
tatrāhūtāśca rājāno rājaputrāśca rukmiṇā
samājagmurmahāvīryā nānādigbhyaḥ śriyānvitāḥ
- 3
जगाम तत्र प्रद्युम्नः कुमारैर् अपरैर्वृतः
सा हि तं चकमे कन्या स च तां शुभलोचनाम्
jagāma tatra pradyumnaḥ kumārair aparairvṛtaḥ
sā hi taṃ cakame kanyā sa ca tāṃ śubhalocanām
- 4
शुभाङ्गी नाम वैदर्भी कान्तिद्युतिसमन्विता
पृथिव्याम् अभवत्ख्याता रुक्मिणस्तनया तदा
śubhāṅgī nāma vaidarbhī kāntidyutisamanvitā
pṛthivyām abhavatkhyātā rukmiṇastanayā tadā
- 5
उपविष्टेषु सर्वेषु पार्थिवेषु महात्मसु
वैदर्भी वरयामास प्रद्युम्नम् अरिसूदनम्
upaviṣṭeṣu sarveṣu pārthiveṣu mahātmasu
vaidarbhī varayāmāsa pradyumnam arisūdanam
- 6
स हि सर्वास्त्रकुशलः सिंहसंहननो युवा
रूपेणाप्रतिमो लोके केशवस्यात्मजो ऽभवत्
sa hi sarvāstrakuśalaḥ siṃhasaṃhanano yuvā
rūpeṇāpratimo loke keśavasyātmajo 'bhavat
- 7
वयोरूपगुणोपेता राजपुत्री च साभवत्
नारायणी चन्द्रसेना जातकामा च तं प्रति
vayorūpaguṇopetā rājaputrī ca sābhavat
nārāyaṇī candrasenā jātakāmā ca taṃ prati
- 8
वृत्ते स्वयंवरे जग्मू राजानः स्वपुराणि ते
उपादाय तु वैदर्भीं प्रद्युम्नो द्वारकां ययौ
vṛtte svayaṃvare jagmū rājānaḥ svapurāṇi te
upādāya tu vaidarbhīṃ pradyumno dvārakāṃ yayau
- 9
स तस्यां जनयामास देवगर्भोपमं सुतम्
अनिरुद्धम् इति ख्यातं कर्मणाप्रतिमं भुवि
धनुर्वेदे च वेदे च नीतिशास्त्रे च पारगम्
sa tasyāṃ janayāmāsa devagarbhopamaṃ sutam
aniruddham iti khyātaṃ karmaṇāpratimaṃ bhuvi
dhanurvede ca vede ca nītiśāstre ca pāragam
- 10
अभवत्स यदा राजन्न् अनिरुद्धो वयोन्वितः
तदास्य रुक्मिणः पौत्रीं रुक्मिणी रुक्मसंनिभां
पत्न्यर्थं वरयामास नाम्ना रुक्मवतीति सा
abhavatsa yadā rājann aniruddho vayonvitaḥ
tadāsya rukmiṇaḥ pautrīṃ rukmiṇī rukmasaṃnibhāṃ
patnyarthaṃ varayāmāsa nāmnā rukmavatīti sā
- 11
अनिरुद्धं गुणैर्दातुं कृतबुद्धिर्नृपस्तदा
प्रीत्या च रौक्मिणेयस्य रुक्मिण्याश्चाप्य् उपग्रहात्
aniruddhaṃ guṇairdātuṃ kṛtabuddhirnṛpastadā
prītyā ca raukmiṇeyasya rukmiṇyāścāpy upagrahāt
- 12
विस्पर्धन्न् अपि कृष्णेन वैरं तद् अपहाय सः
ददानीत्य् अब्रवीद्राजा प्रीतिमाञ्जनमेजय
vispardhann api kṛṣṇena vairaṃ tad apahāya saḥ
dadānīty abravīdrājā prītimāñjanamejaya
- 13
केशवः सह रुक्मिण्या पुत्रैः संकर्षणेन च
अन्यैश्च वृष्णिभिः सार्धं विदर्भान्सबलो ययौ
keśavaḥ saha rukmiṇyā putraiḥ saṃkarṣaṇena ca
anyaiśca vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ vidarbhānsabalo yayau
- 14
संयुक्ता ज्ञातयश्चैव रुक्मिणः सुहृदश्च ये
आहूता रुक्मिणा ते ऽपि तत्राजग्मुर्नराधिपाः
saṃyuktā jñātayaścaiva rukmiṇaḥ suhṛdaśca ye
āhūtā rukmiṇā te 'pi tatrājagmurnarādhipāḥ
- 15
शुभे तिथौ महाराज नक्षत्रे चाभिपूजिते
विवाहायानिरुद्धस्य बभूव परमोत्सवः
śubhe tithau mahārāja nakṣatre cābhipūjite
vivāhāyāniruddhasya babhūva paramotsavaḥ
- 16
पाणौ गृहीते वैदर्भ्यास्त्व् अनिरुद्धेन भारत
रेमिरे वृष्णयस्तत्र पूज्यमाना यथामराः
pāṇau gṛhīte vaidarbhyāstv aniruddhena bhārata
remire vṛṣṇayastatra pūjyamānā yathāmarāḥ
- 17
अथाश्मकानाम् अधिपो वेणुदारिर् उदारधीः
अक्षः श्रुतर्वा चाणूरः क्राथश्चैवांशुमान् अपि
athāśmakānām adhipo veṇudārir udāradhīḥ
akṣaḥ śrutarvā cāṇūraḥ krāthaścaivāṃśumān api
- 18
जयत्सेनः कलिङ्गानाम् अधिपश्च महाबलः
पाण्ड्यश्च नृपतिः श्रीमान् ऋषीकाधिपतिस्तथा
jayatsenaḥ kaliṅgānām adhipaśca mahābalaḥ
pāṇḍyaśca nṛpatiḥ śrīmān ṛṣīkādhipatistathā
- 19
एते संमन्त्र्य राजानो दाक्षिणात्या महर्द्धयः
अभिगम्याब्रुवन्सर्वे रुक्मिणं रहसि प्रभुम्
ete saṃmantrya rājāno dākṣiṇātyā maharddhayaḥ
abhigamyābruvansarve rukmiṇaṃ rahasi prabhum
- 20
भवान् अक्षेषु कुशलो वयं चापि रिरंसवः
प्रियद्यूतश्च रामो ऽसाव् अक्षेष्व् अनिपुणो ऽपि च
bhavān akṣeṣu kuśalo vayaṃ cāpi riraṃsavaḥ
priyadyūtaśca rāmo 'sāv akṣeṣv anipuṇo 'pi ca
- 21
ते भवन्तं पुरस्कृत्य जेतुम् इच्छाम तं वयम्
इत्य् उक्तो रोचयामास द्यूतं रुक्मी महारथः
te bhavantaṃ puraskṛtya jetum icchāma taṃ vayam
ity ukto rocayāmāsa dyūtaṃ rukmī mahārathaḥ
- 22
ते शुभां काञ्चनस्तम्भां कुसुमैर्भूषिताजिराम्
सभाम् आविविशुर्हृष्टाः सिक्तां चन्दनवारिणा
te śubhāṃ kāñcanastambhāṃ kusumairbhūṣitājirām
sabhām āviviśurhṛṣṭāḥ siktāṃ candanavāriṇā
- 23
तां प्रविश्य ततः सर्वे शुभ्रस्रगनुलेपनाः
सौवर्णेष्व् आसनेष्व् आसांचक्रिरे विजिगीषवः
tāṃ praviśya tataḥ sarve śubhrasraganulepanāḥ
sauvarṇeṣv āsaneṣv āsāṃcakrire vijigīṣavaḥ
- 24
आहूतो बलदेवस्तु कितवैर् अक्षकोविदैः
बाढम् इत्य् अब्रवीद्धृष्टः सह दीव्याम पण्यताम्
āhūto baladevastu kitavair akṣakovidaiḥ
bāḍham ity abravīddhṛṣṭaḥ saha dīvyāma paṇyatām
- 25
निकृत्या तं जिगीषन्तो दाक्षिणात्या नराधिपाः
मणिमुक्ताः सुवर्णं च तत्रानिन्युः सहस्रशः
nikṛtyā taṃ jigīṣanto dākṣiṇātyā narādhipāḥ
maṇimuktāḥ suvarṇaṃ ca tatrāninyuḥ sahasraśaḥ
- 26
ततः प्रावर्तत द्यूतं तेषाम् अरतिनाशनम्
कलहायास्पदं घोरं दुर्मतीनां क्षयावहम्
tataḥ prāvartata dyūtaṃ teṣām aratināśanam
kalahāyāspadaṃ ghoraṃ durmatīnāṃ kṣayāvaham
- 27
निष्काणां तु सहस्राणि सुवर्णस्य दशादितः
रुक्मिणा सह संपाते बलदेवो ग्लहं ददौ
niṣkāṇāṃ tu sahasrāṇi suvarṇasya daśāditaḥ
rukmiṇā saha saṃpāte baladevo glahaṃ dadau
- 28
तं जिगाय ततो रुक्मी यतमानं महारथम्
तावद् एवापरं भूयो बलदेवं जिगाय सः
taṃ jigāya tato rukmī yatamānaṃ mahāratham
tāvad evāparaṃ bhūyo baladevaṃ jigāya saḥ
- 29
असकृज्जीयमानस्तु रुक्मिणा केशवाग्रजः
सुवर्णकोटिं जग्राह ग्लहं तस्य महात्मनः
asakṛjjīyamānastu rukmiṇā keśavāgrajaḥ
suvarṇakoṭiṃ jagrāha glahaṃ tasya mahātmanaḥ
- 30
जितम् इत्य् एव हृष्टो ऽथ तम् आह्वृतिर् अभाषत
श्लाघमानश्च चिक्षेप प्रहसन्मुसलायुधम्
jitam ity eva hṛṣṭo 'tha tam āhvṛtir abhāṣata
ślāghamānaśca cikṣepa prahasanmusalāyudham

