37 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते वर्तयिष्यामि श्राद्धस्य फलम् उत्तमम्
ब्रह्मदत्तेन यत्प्राप्तं सप्तजातिषु भारत
mārkaṇḍeya uvāca
hanta te vartayiṣyāmi śrāddhasya phalam uttamam
brahmadattena yatprāptaṃ saptajātiṣu bhārata
- 2
तत एव हि धर्मस्य बुद्धिर्निर्वर्तते शनैः
पीडयाप्य् अथ धर्मस्य कृते श्राद्धे पुरानघ
tata eva hi dharmasya buddhirnirvartate śanaiḥ
pīḍayāpy atha dharmasya kṛte śrāddhe purānagha
- 3
ततो ऽहं नातिधर्मिष्ठान्कुरुक्षेत्रे पितृव्रतान्
सनत्कुमारनिर्दिष्टान् अपश्यं सप्त वै द्विजान्
tato 'haṃ nātidharmiṣṭhānkurukṣetre pitṛvratān
sanatkumāranirdiṣṭān apaśyaṃ sapta vai dvijān
- 4
वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविर् एव च
खसृमः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा
vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavir eva ca
khasṛmaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhistathā
- 5
कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गार्ग्यस्य भारत
पितर्य् उपरते सर्वे व्रतवन्तस्तदाभवन्
kauśikasya sutāstāta śiṣyā gārgyasya bhārata
pitary uparate sarve vratavantastadābhavan
- 6
नियोगात्ते गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन्
समानवत्सां कपिलां सर्वे न्यायागतां तदा
niyogātte gurostasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan
samānavatsāṃ kapilāṃ sarve nyāyāgatāṃ tadā
- 7
तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत
क्रूरा बुद्धिः समभवत्तां गां वै हिंसितुं तदा
teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyānmohācca bhārata
krūrā buddhiḥ samabhavattāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā
- 8
तान्कविः खसृमश्चैव याचेते नेति वै तदा
न चाशक्यन्त ते ताभ्यां तदा वारयितुं द्विजाः
tānkaviḥ khasṛmaścaiva yācete neti vai tadā
na cāśakyanta te tābhyāṃ tadā vārayituṃ dvijāḥ
- 9
पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः
स सर्वान् अब्रवीद्भ्रातॄन्कोपाद्धर्मसमन्वितः
pitṛvartī tu yasteṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ
sa sarvān abravīdbhrātṝnkopāddharmasamanvitaḥ
- 10
यद्य् अवश्यं प्रकर्तव्या पितॄन् उद्दिश्य साध्व् इमां
प्रकुर्वीमहि गां सम्यक्सर्व एव समाहिताः
yady avaśyaṃ prakartavyā pitṝn uddiśya sādhv imāṃ
prakurvīmahi gāṃ samyaksarva eva samāhitāḥ
- 11
एवम् एषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः
पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो ऽस्मिन्भविष्यति
evam eṣā ca gaurdharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ
pitṝn abhyarcya dharmeṇa nādharmo 'sminbhaviṣyati
- 12
तथेत्य् उक्त्वा च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां ततः
पितृभ्यः कल्पयित्वैनाम् उपयुञ्जन्त भारत
tathety uktvā ca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tataḥ
pitṛbhyaḥ kalpayitvainām upayuñjanta bhārata
- 13
उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन्
शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सो ऽयं गृह्यताम् इति
आर्जवात्स तु वत्सं तं प्रतिजग्राह वै द्विजः
upayujya ca gāṃ sarve gurostasya nyavedayan
śārdūlena hatā dhenurvatso 'yaṃ gṛhyatām iti
ārjavātsa tu vatsaṃ taṃ pratijagrāha vai dvijaḥ
- 14
मिथ्योपचर्य ते तं तु गुरुम् अन्यायतो द्विजाः
कालेन समयुज्यन्त सर्व एवायुषः क्षये
mithyopacarya te taṃ tu gurum anyāyato dvijāḥ
kālena samayujyanta sarva evāyuṣaḥ kṣaye
- 15
ते वै हिंस्रतया क्रूरा अनार्यत्वाद्गुरोस्तदा
उग्रा हिंसाविहाराश्च सप्ताजायन्त सोदराः
लुब्धकस्यात्मजास्तात बलवन्तो मनस्विनः
te vai hiṃsratayā krūrā anāryatvādgurostadā
ugrā hiṃsāvihārāśca saptājāyanta sodarāḥ
lubdhakasyātmajāstāta balavanto manasvinaḥ
- 16
पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण प्रोक्षयित्वा च गां तदा
स्मृतिः प्रत्यवमर्शश्च तेषां जात्यन्तरे ऽभवत्
pitṝn abhyarcya dharmeṇa prokṣayitvā ca gāṃ tadā
smṛtiḥ pratyavamarśaśca teṣāṃ jātyantare 'bhavat
- 17
जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः
स्वधर्मनिरताः सर्वे लोभानृतविवर्जिताः
jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ
svadharmaniratāḥ sarve lobhānṛtavivarjitāḥ
- 18
तावन्मात्रं प्रकुर्वन्ति यावता प्राणधारणम्
शेषं धर्मपराः कालम् अनुध्यान्ति स्वकर्म तत्
tāvanmātraṃ prakurvanti yāvatā prāṇadhāraṇam
śeṣaṃ dharmaparāḥ kālam anudhyānti svakarma tat
- 19
नामधेयानि चाप्य् एषाम् इमान्य् आसन्नराधिप
निर्वैरो निर्वृतः क्षान्तो निर्मन्युः कृतिर् एव च
वैधसो मातृवर्ती च व्याधाः परमधार्मिकाः
nāmadheyāni cāpy eṣām imāny āsannarādhipa
nirvairo nirvṛtaḥ kṣānto nirmanyuḥ kṛtir eva ca
vaidhaso mātṛvartī ca vyādhāḥ paramadhārmikāḥ
- 20
तैर् एवम् उषितैस्तात हिंसाधर्मपरैर्वने
माता च पूजिता वृद्धा पिता च परितोषितः
tair evam uṣitaistāta hiṃsādharmaparairvane
mātā ca pūjitā vṛddhā pitā ca paritoṣitaḥ
- 21
यदा माता पिता चैव संयुक्तौ कालधर्मणा
तदा धनूंषि ते त्यक्त्वा वने प्राणान् अवासृजन्
yadā mātā pitā caiva saṃyuktau kāladharmaṇā
tadā dhanūṃṣi te tyaktvā vane prāṇān avāsṛjan
- 22
शुभेन कर्मणा तेन जाता जातिस्मरा मृगाः
त्रासोद्वेगेन संविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ
śubhena karmaṇā tena jātā jātismarā mṛgāḥ
trāsodvegena saṃvignā ramye kālaṃjare girau
- 23
उन्मुखो नित्यवित्रस्तः स्तब्धकर्णो विलोचनः
पण्डितो घस्मरो नादी नामभिस्ते ऽभवन्मृगाः
unmukho nityavitrastaḥ stabdhakarṇo vilocanaḥ
paṇḍito ghasmaro nādī nāmabhiste 'bhavanmṛgāḥ
- 24
तम् एवार्थम् अनुध्यान्तो जातिस्मरणसंभवम्
आसन्वनेचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः
tam evārtham anudhyānto jātismaraṇasaṃbhavam
āsanvanecarāḥ kṣāntā nirdvandvā niṣparigrahāḥ
- 25
ते सर्वे शुभकर्माणः सधर्माणो वनेचराः
मरुं साध्य जहुः प्राणांल्लघ्वाहारास्तपस्विनः
te sarve śubhakarmāṇaḥ sadharmāṇo vanecarāḥ
maruṃ sādhya jahuḥ prāṇāṃllaghvāhārāstapasvinaḥ
- 26
तेषां मरुं साधयतां पदस्थानानि भारत
तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे ऽच्युत
teṣāṃ maruṃ sādhayatāṃ padasthānāni bhārata
tathaivādyāpi dṛśyante girau kālañjare 'cyuta
- 27
कर्मणा तेन ते तात शुभेनाशुभवर्जिताः
शुभाच्छुभतरां योनिं चक्रवाकत्वम् आगताः
karmaṇā tena te tāta śubhenāśubhavarjitāḥ
śubhācchubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvam āgatāḥ
- 28
शुभे देशे सरिद्द्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः
त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मचारिणः
śubhe deśe sariddvīpe saptaivāsañjalaukasaḥ
tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmacāriṇaḥ
- 29
सुमना मुनिः सुवाक्शुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शनः
सुनेत्रश्च स्वतन्त्रश्च शकुना नामतः स्मृताः
sumanā muniḥ suvākśuddhaḥ pañcamaśchidradarśanaḥ
sunetraśca svatantraśca śakunā nāmataḥ smṛtāḥ
- 30
पञ्चमः पञ्चिकस्तत्र सप्तजातिष्व् अजायत
षष्ठस्तु कण्डरीको ऽभूद्ब्रह्मदत्तस्तु सप्तमः
pañcamaḥ pañcikastatra saptajātiṣv ajāyata
ṣaṣṭhastu kaṇḍarīko 'bhūdbrahmadattastu saptamaḥ

