57 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषेण हरेः कृष्णस्य धीमतः
janamejaya uvāca
vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ
śrotum icchāmy aśeṣeṇa hareḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ
- 2
कर्मणाम् आनुपूर्व्या च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः
या चास्य प्रकृतिर्ब्रह्मंस्तां च व्याख्यातुम् अर्हसि
karmaṇām ānupūrvyā ca prādurbhāvāśca ye vibhoḥ
yā cāsya prakṛtirbrahmaṃstāṃ ca vyākhyātum arhasi
- 3
कथं च भगवान्विष्णुः सुरेशो ऽरिनिषूदनः
वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वम् आगतः
kathaṃ ca bhagavānviṣṇuḥ sureśo 'riniṣūdanaḥ
vasudevakule dhīmānvāsudevatvam āgataḥ
- 4
अमरैर् आवृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिर् अलंकृतम्
देवलोकं समुत्सृज्य मर्त्यलोकम् इहागतः
amarair āvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam
devalokaṃ samutsṛjya martyalokam ihāgataḥ
- 5
देवमानुषयोर्नेता द्योर्भुवः प्रभवो विभुः
किमर्थं दिव्यम् आत्मानं मानुष्ये संन्ययोजयत्
devamānuṣayornetā dyorbhuvaḥ prabhavo vibhuḥ
kimarthaṃ divyam ātmānaṃ mānuṣye saṃnyayojayat
- 6
यश्चक्रं वर्तयत्य् एको मानुषाणाम् अनामयम्
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः
yaścakraṃ vartayaty eko mānuṣāṇām anāmayam
mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ
- 7
गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम्
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वम् अगमद्विभुः
gopāyanaṃ yaḥ kurute jagataḥ sārvalaukikam
sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇurgopatvam agamadvibhuḥ
- 8
महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः
mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ca
śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā dhṛtaḥ
- 9
येन लोकान्क्रमैर्जित्वा त्रिभिस्त्रींस्त्रिदशेप्सया
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गप्रभवास्त्रयः
yena lokānkramairjitvā tribhistrīṃstridaśepsayā
sthāpitā jagato mārgāstrivargaprabhavāstrayaḥ
- 10
यो ऽन्तकाले जगत्पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः
लोकम् एकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन वर्त्मना
yo 'ntakāle jagatpītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ
lokam ekārṇavaṃ cakre dṛśyādṛśyena vartmanā
- 11
यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुर् आस्थितः
विषाणाग्रेण वसुधाम् उज्जहारारिसूदनः
yaḥ purāṇe purāṇātmā vārāhaṃ vapur āsthitaḥ
viṣāṇāgreṇa vasudhām ujjahārārisūdanaḥ
- 12
यः पुरा पुरुहूतार्थे त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम्
ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
yaḥ purā puruhūtārthe trailokyam idam avyayam
dadau jitvā vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ
- 13
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत्पुनः
पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhā kṛtvā ca tatpunaḥ
pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipurhataḥ
- 14
यः पुरा ह्य् अनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः
पातालस्थो ऽर्णवगतं पपौ तोयमयं हविः
yaḥ purā hy analo bhūtvā aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ
pātālastho 'rṇavagataṃ papau toyamayaṃ haviḥ
- 15
सहस्रचरणं ब्रह्मन्सहस्रांशुं सहस्रशः
सहस्रशिरसं देवं यम् आहुर्वै युगे युगे
sahasracaraṇaṃ brahmansahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ
sahasraśirasaṃ devaṃ yam āhurvai yuge yuge
- 16
नाभ्यरण्यां समुत्पन्नं यस्य पैतामहं गृहम्
एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजम् अपङ्कजम्
nābhyaraṇyāṃ samutpannaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham
ekārṇavagate loke tatpaṅkajam apaṅkajam
- 17
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये
सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः
yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye
sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ
garuḍasthena cotsiktaḥ kālanemirnipātitaḥ
- 18
उत्तरान्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः
यः शेते शाश्वतं योगम् आस्थाय तिमिरं महत्
uttarānte samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ
yaḥ śete śāśvataṃ yogam āsthāya timiraṃ mahat
- 19
सुरारणिर्गर्भम् अधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाद् अदितिः पुराणम्
शक्रं च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावसाने नकृशं चकार
surāraṇirgarbham adhatta divyaṃ tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam
śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ garbhāvasāne nakṛśaṃ cakāra
- 20
पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलाशयस्थान्
कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतम् एव
padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityānsalilāśayasthān
kṛtvā ca devāṃstridivasya devāṃścakre sureśaṃ puruhūtam eva
- 21
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
अग्निम् आहवनीयं च वेदीं चैव कुशान्स्रुवम्
gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā
agnim āhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśānsruvam
- 22
प्रोक्षणीयं ध्रुवां चैव आवभृथ्यं तथैव च
अरांस्त्रीणि च यश्चक्रे हव्यकव्यप्रदान्मखे
prokṣaṇīyaṃ dhruvāṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca
arāṃstrīṇi ca yaścakre havyakavyapradānmakhe
- 23
हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄन् अपि
भागार्थे यज्ञविधिना योगज्ञो यज्ञकर्मणि
havyādāṃśca surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝn api
bhāgārthe yajñavidhinā yogajño yajñakarmaṇi
- 24
यूपान्समित्स्रुचं सोमं पवित्रं परिधीन् अपि
यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञांश्च चयनानलान्
सदस्यान्यजमानांश्च मेधादींश्च क्रतूत्तमान्
yūpānsamitsrucaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīn api
yajñiyāni ca dravyāṇi yajñāṃśca cayanānalān
sadasyānyajamānāṃśca medhādīṃśca kratūttamān
- 25
विबभाज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा
युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनु परिक्रमन्
vibabhāja purā yaśca pārameṣṭhyena karmaṇā
yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā lokān anu parikraman
- 26
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यम् एव च
मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनसंवत्सरास्तथा
kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca kalāstraikālyam eva ca
muhūrtāstithayo māsā dinasaṃvatsarāstathā
- 27
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं विविधं नृषु
आयुः क्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम्
ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ vividhaṃ nṛṣu
āyuḥ kṣetrāṇy upacayo lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam
- 28
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः
त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो ऽपायास्त्रयो गुणाः
सृष्टा लोकास्त्रयो ऽनन्ता येनानन्त्येन वर्त्मना
trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāvakāstrayaḥ
traikālyaṃ trīṇi karmāṇi trayo 'pāyāstrayo guṇāḥ
sṛṣṭā lokāstrayo 'nantā yenānantyena vartmanā
- 29
सर्वभूतगुणस्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः
नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः
गतागताभ्यां यो नेता तत्रेह च विधीश्वरः
sarvabhūtaguṇasraṣṭā sarvabhūtaguṇātmakaḥ
nṛṇām indriyapūrveṇa yogena ramate ca yaḥ
gatāgatābhyāṃ yo netā tatreha ca vidhīśvaraḥ
- 30
यो गतिर्धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम्
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
yo gatirdharmayuktānām agatiḥ pāpakarmaṇām
cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā

