48 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्याम् अरिंदम
तस्य भार्याभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः
सुरेणुर् इति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी
vaiśampāyana uvāca
vivasvānkaśyapājjajñe dākṣāyaṇyām ariṃdama
tasya bhāryābhavatsaṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ
sureṇur iti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī
- 2
सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः
भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूपयौवनशालिनी
संज्ञा नाम स्वतपसा दीप्तेनेह समन्विता
sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ
bhartṛrūpeṇa nātuṣyadrūpayauvanaśālinī
saṃjñā nāma svatapasā dīpteneha samanvitā
- 3
आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्तण्डस्य स्वतेजसा
गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तम् इवाभवत्
ādityasya hi tadrūpaṃ mārtaṇḍasya svatejasā
gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat
- 4
न खल्व् अयं मृतो ऽण्डस्थ इति स्नेहाद् अभाषत
अजानन्काश्यपस्तस्मान्मार्तण्ड इति चोच्यते
na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍastha iti snehād abhāṣata
ajānankāśyapastasmānmārtaṇḍa iti cocyate
- 5
तेजस्त्व् अभ्यधिकं तात नित्यम् एव विवस्वतः
येनातितापयामास त्रींल्लोकान्कश्यपात्मजः
tejastv abhyadhikaṃ tāta nityam eva vivasvataḥ
yenātitāpayāmāsa trīṃllokānkaśyapātmajaḥ
- 6
त्रीण्य् अपत्यानि कौरव्य संज्ञायां तपतां वरः
आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती
trīṇy apatyāni kauravya saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ
ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī
- 7
मनुर्वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः
यमश्च यमुना चैव यमजौ संबभूवतुः
manurvaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ
yamaśca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ
- 8
श्यामवर्णं तु तद्रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः
असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः
मायामयी तु सा संज्ञा तस्याश्छाया समुत्थिता
śyāmavarṇaṃ tu tadrūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ
asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ
māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāśchāyā samutthitā
- 9
प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां नरेश्वर
उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते
स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि
prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ nareśvara
uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite
sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini
- 10
संज्ञोवाच
अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः
त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया
saṃjñovāca
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ
tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā
- 11
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा
संभाव्यास्ते न चाख्येयम् इदं भगवते त्वया
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā
saṃbhāvyāste na cākhyeyam idaṃ bhagavate tvayā
- 12
सवर्णोवाच
आ कचग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित्
आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
savarṇovāca
ā kacagrahaṇāddevi ā śāpānnaiva karhicit
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham
- 13
समाधाय सवर्णां तु तथेत्य् उक्ता तया च सा
त्वष्टुः समीपम् अगमद्व्रीडितेव मनस्विनी
samādhāya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā
tvaṣṭuḥ samīpam agamadvrīḍiteva manasvinī
- 14
पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा
भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः
pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā
bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ
- 15
अगच्छद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपम् अनिन्दिता
कुरून् अथोत्तरान्गत्वा तृणान्य् एव चचार सा
agacchadvaḍavā bhūtvācchādya rūpam aninditā
kurūn athottarāngatvā tṛṇāny eva cacāra sā
- 16
द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयम् इति चिन्तयन्
आदित्यो जनयामास पुत्रम् आत्मसमं तदा
dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan
ādityo janayāmāsa putram ātmasamaṃ tadā
- 17
पूर्वजस्य मनोस्तात सदृशो ऽयम् इति प्रभुः
मनुर् एवाभवन्नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते
pūrvajasya manostāta sadṛśo 'yam iti prabhuḥ
manur evābhavannāmnā sāvarṇa iti cocyate
- 18
संज्ञा तु पार्थिवी तात स्वस्य पुत्रस्य वै तदा
चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै
saṃjñā tu pārthivī tāta svasya putrasya vai tadā
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai
- 19
मनुस्तस्याः क्षमत्तत्तु यमस्तस्या न चक्षमे
तां वै रोषाच्च बाल्याच्च भाविनो ऽर्थस्य वा बलात्
पदा संतर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः
manustasyāḥ kṣamattattu yamastasyā na cakṣame
tāṃ vai roṣācca bālyācca bhāvino 'rthasya vā balāt
padā saṃtarjayāmāsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ
- 20
तं शशाप ततः क्रोधात्सवर्णा जननी तदा
चरणः पतताम् एष तवेति भृशदुःखिता
taṃ śaśāpa tataḥ krodhātsavarṇā jananī tadā
caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā
- 21
यमस्तु तत्पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्
भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विवेजितः
शापो निवर्तेद् इति च प्रोवाच पितरं तदा
yamastu tatpituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat
bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyairvivejitaḥ
śāpo nivarted iti ca provāca pitaraṃ tadā
- 22
मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै
सेयम् अस्मान् अपाहाय यवीयांसं बुभूषति
mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai
seyam asmān apāhāya yavīyāṃsaṃ bubhūṣati
- 23
तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः
बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुम् अर्हति
tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ
bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣantum arhati
- 24
शप्तो ऽहम् अस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर
तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते
śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara
tava prasādāccaraṇo na patenmama gopate
- 25
विवस्वान् उवाच
असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्य् अत्र कारणम्
येन त्वाम् आविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
vivasvān uvāca
asaṃśayaṃ putra mahadbhaviṣyaty atra kāraṇam
yena tvām āviśatkrodho dharmajñaṃ satyavādinam
- 26
न शक्यम् एतन्मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस्तव
कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्ति तु महीतले
na śakyam etanmithyā tu kartuṃ mātṛvacastava
kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanti tu mahītale
- 27
कृतम् एवं वचस्तथ्यं मातुस्तव भविष्यति
शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
kṛtam evaṃ vacastathyaṃ mātustava bhaviṣyati
śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi
- 28
आदित्यश्चाब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै
तुल्येष्व् अभ्यधिकः स्नेहः क्रियते ऽति पुनः पुनः
सा तत्परिहरन्ती स्म नाचचक्षे विवस्वतः
ādityaścābravītsaṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai
tulyeṣv abhyadhikaḥ snehaḥ kriyate 'ti punaḥ punaḥ
sā tatpariharantī sma nācacakṣe vivasvataḥ
- 29
तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुरुनन्दन
ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वतः
विवस्वान् अथ तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारम् अभ्यगात्
tāṃ śaptukāmo bhagavānnāśāya kurunandana
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvataḥ
vivasvān atha tacchrutvā kruddhastvaṣṭāram abhyagāt
- 30
त्वष्टा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम्
निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै तदा
tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum
nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa vai tadā

