49 shlokas
- 1
पृथुर् उवाच
एकस्यार्थाय यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा
बहून्वै प्राणिनो लोके भवेत्तस्येह पातकम्
pṛthur uvāca
ekasyārthāya yo hanyād ātmano vā parasya vā
bahūnvai prāṇino loke bhavettasyeha pātakam
- 2
सुखम् एधन्ति बहवो यस्मिंस्तु निहते शुभे
तस्मिन्हते नास्ति भद्रे पातकं नोपपातकम्
sukham edhanti bahavo yasmiṃstu nihate śubhe
tasminhate nāsti bhadre pātakaṃ nopapātakam
- 3
सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुंधरे
यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्
so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasuṃdhare
yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam
- 4
त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम्
आत्मानं प्रथयित्वाहं प्रजा धारयिता स्वयम्
tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm
ātmānaṃ prathayitvāhaṃ prajā dhārayitā svayam
- 5
सा त्वं शासनम् आस्थाय मम धर्मभृतां वरे
संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्य् असि धारणे
sā tvaṃ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare
saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe
- 6
दुहितृत्वं च मे गच्छ तत एनम् अहं शरम्
नियच्छेयं त्वद्वधार्थम् उद्यतं घोरदर्शनम्
duhitṛtvaṃ ca me gaccha tata enam ahaṃ śaram
niyaccheyaṃ tvadvadhārtham udyataṃ ghoradarśanam
- 7
वसुंधरोवाच
सर्वम् एतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः
वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला
vasuṃdharovāca
sarvam etad ahaṃ vīra vidhāsyāmi na saṃśayaḥ
vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā
- 8
समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर
यथा विष्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्
samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara
yathā viṣyandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet
- 9
वैशम्पायन उवाच
तत उत्सारयामास शिलाः शतसहस्रशः
धनुष्कोट्या तदा वैन्यस्तेन शैला विवर्धिताः
vaiśampāyana uvāca
tata utsārayāmāsa śilāḥ śatasahasraśaḥ
dhanuṣkoṭyā tadā vainyastena śailā vivardhitāḥ
- 10
न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले
प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत्
na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā tadābhavat
- 11
न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः
वैन्यात्प्रभृति राजेन्द्र सर्वस्यैतस्य संभवः
na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ
vainyātprabhṛti rājendra sarvasyaitasya saṃbhavaḥ
- 12
यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीत्तदानघ
तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन्
yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīttadānagha
tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayan
- 13
आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत्तदा
कृच्छ्रेण महता युक्त इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavattadā
kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma
- 14
संकल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम्
स्वे पाणौ पुरुषव्याघ्र दुदोह पृथिवीं ततः
saṃkalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum
sve pāṇau puruṣavyāghra dudoha pṛthivīṃ tataḥ
- 15
सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्
तेनान्नेन प्रजास्तात वर्तन्ते ऽद्यापि नित्यशः
sasyajātāni sarvāṇi pṛthurvainyaḥ pratāpavān
tenānnena prajāstāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ
- 16
ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा
वत्सः सोमो ऽभवत्तेषां दोग्धा चाङ्गिरसः सुतः
ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā
vatsaḥ somo 'bhavatteṣāṃ dogdhā cāṅgirasaḥ sutaḥ
- 17
बृहस्पतिर्महातेजाः पात्रं छन्दांसि भारत
क्षीरम् आसीद् अनुपमं तपो ब्रह्म च शाश्वतम्
bṛhaspatirmahātejāḥ pātraṃ chandāṃsi bhārata
kṣīram āsīd anupamaṃ tapo brahma ca śāśvatam
- 18
ततः पुनर्देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः
काञ्चनं पात्रम् आदाय दुग्धेयं श्रूयते मही
tataḥ punardevagaṇaiḥ puraṃdarapurogamaiḥ
kāñcanaṃ pātram ādāya dugdheyaṃ śrūyate mahī
- 19
वत्सस्तु मघवान् आसीद्दोग्धा तु सविता विभुः
क्षीरम् ऊर्जस्करं चैव येन वर्तन्ति देवताः
vatsastu maghavān āsīddogdhā tu savitā vibhuḥ
kṣīram ūrjaskaraṃ caiva yena vartanti devatāḥ
- 20
पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा
राजतं पात्रम् आदाय स्वधाम् अमितविक्रमैः
pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā
rājataṃ pātram ādāya svadhām amitavikramaiḥ
- 21
यमो वैवस्वतस्तेषाम् आसीद्वत्सः प्रतापवान्
अन्तकश्चाभवद्दोग्धा कालो लोकप्रकालनः
yamo vaivasvatasteṣām āsīdvatsaḥ pratāpavān
antakaścābhavaddogdhā kālo lokaprakālanaḥ
- 22
नागैश्च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्
अलाबुपात्रम् आदाय विषं क्षीरं नरोत्तम
nāgaiśca śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam
alābupātram ādāya viṣaṃ kṣīraṃ narottama
- 23
तेषाम् ऐरावतो दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान्
नागानां भरतश्रेष्ठ सर्पाणां च महीपते
teṣām airāvato dogdhā dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān
nāgānāṃ bharataśreṣṭha sarpāṇāṃ ca mahīpate
- 24
तेनैव वर्तयन्त्य् उग्रा महाकाया महाबलाः
तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तदपाश्रयाः
tenaiva vartayanty ugrā mahākāyā mahābalāḥ
tadāhārāstadācārāstadvīryāstadapāśrayāḥ
- 25
असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा
आयसं पात्रम् आदाय मायाः शत्रुनिबर्हणीः
asuraiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā
āyasaṃ pātram ādāya māyāḥ śatrunibarhaṇīḥ
- 26
विरोचनस्तु प्राह्रादिर्वत्सस्तेषाम् अभूत्तदा
ऋत्विग्द्विमूर्धा दैत्यानां मधुर्दोग्धा महाबलः
virocanastu prāhrādirvatsasteṣām abhūttadā
ṛtvigdvimūrdhā daityānāṃ madhurdogdhā mahābalaḥ
- 27
तयैते माययाद्यापि सर्वे मायाविनो ऽसुराः
वर्तयन्त्य् अमितप्रज्ञास्तद् एषाम् अमितं बलम्
tayaite māyayādyāpi sarve māyāvino 'surāḥ
vartayanty amitaprajñāstad eṣām amitaṃ balam
- 28
यक्षैश्च श्रूयते राजन्पुनर्दुग्धा वसुंधरा
आमपात्रे महाराज पुरान्तर्धानम् अक्षयम्
yakṣaiśca śrūyate rājanpunardugdhā vasuṃdharā
āmapātre mahārāja purāntardhānam akṣayam
- 29
वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस्तथा
तेन ते वर्तयन्तीह परमर्षिर् उवाच ह
vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanaistathā
tena te vartayantīha paramarṣir uvāca ha
- 30
राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुंधरा
शावं कपालम् आदाय प्रजा भोक्तुं नरर्षभ
rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasuṃdharā
śāvaṃ kapālam ādāya prajā bhoktuṃ nararṣabha

