83 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कृतकार्ये गते काले जगत्यां च यथानयम्
अंशावतरणे वृत्ते सुराणां भारते कुले
vaiśaṃpāyana uvāca
kṛtakārye gate kāle jagatyāṃ ca yathānayam
aṃśāvataraṇe vṛtte surāṇāṃ bhārate kule
- 2
भागे ऽवतीर्णे धर्मस्य शक्रस्य पवनस्य च
अश्विनोर्देवभिषजोर्भागे वै भास्करस्य च
bhāge 'vatīrṇe dharmasya śakrasya pavanasya ca
aśvinordevabhiṣajorbhāge vai bhāskarasya ca
- 3
पूर्वम् एवावनिगते भागे देवपुरोधसः
वसूनाम् अष्टमे भागे प्राग् एव धरणीं गते
pūrvam evāvanigate bhāge devapurodhasaḥ
vasūnām aṣṭame bhāge prāg eva dharaṇīṃ gate
- 4
मृत्योर्भागे क्षितिगते कलेर्भागे तथैव च
भागे सोमस्य वह्नेश्च वरुणस्य च गां गते
mṛtyorbhāge kṣitigate kalerbhāge tathaiva ca
bhāge somasya vahneśca varuṇasya ca gāṃ gate
- 5
शंकरस्य गते भागे विश्वेषां च दिवौकसाम्
गन्धर्वोरगयक्षाणां भागांशेषु गतेष्व् अथ
śaṃkarasya gate bhāge viśveṣāṃ ca divaukasām
gandharvoragayakṣāṇāṃ bhāgāṃśeṣu gateṣv atha
- 6
भागेष्व् एतेषु गगनाद् अवतीर्णेषु मेदिनीम्
तिष्ठन्नारायणस्यांशे नारदः प्रत्यदृश्यत
bhāgeṣv eteṣu gaganād avatīrṇeṣu medinīm
tiṣṭhannārāyaṇasyāṃśe nāradaḥ pratyadṛśyata
- 7
ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः
सव्यापवृत्तं विपुलं जटामण्डलम् उद्वहन्
jvalitāgnipratīkāśo bālārkasadṛśekṣaṇaḥ
savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṇḍalam udvahan
- 8
चन्द्रांशुशुक्ले वसने वसानो रुक्मभूषणः
वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीम् इव
candrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ
vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣāsaktāṃ sakhīm iva
- 9
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गो हेमयज्ञोपवीतवान्
दण्डी कमण्डलुधरः साक्षाच्छक्र इवापरः
kṛṣṇājinottarāsaṅgo hemayajñopavītavān
daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ sākṣācchakra ivāparaḥ
- 10
भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां ग्रहोपमः
महर्षिर्विग्रहरुचिर्विद्वान्गान्धर्ववेदवित्
bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ grahopamaḥ
maharṣirvigraharucirvidvāngāndharvavedavit
- 11
वैरिकेलिकिलो विप्रो ब्राह्मः कलिर् इवापरः
गाता चतुर्णां वेदानाम् उद्गाता प्रथमर्त्विजाम्
vairikelikilo vipro brāhmaḥ kalir ivāparaḥ
gātā caturṇāṃ vedānām udgātā prathamartvijām
- 12
स नारदो ऽथ ब्रह्मर्षिर्ब्रह्मलोकचरो ऽव्ययः
स्थितो देवसभामध्ये संरब्धो विष्णुम् अब्रवीत्
sa nārado 'tha brahmarṣirbrahmalokacaro 'vyayaḥ
sthito devasabhāmadhye saṃrabdho viṣṇum abravīt
- 13
अंशावतरणं विष्णो यद् इदं त्रिदशैः कृतम्
क्षयाय पृथिवीन्द्राणां सर्वम् एतद् अकारणम्
aṃśāvataraṇaṃ viṣṇo yad idaṃ tridaśaiḥ kṛtam
kṣayāya pṛthivīndrāṇāṃ sarvam etad akāraṇam
- 14
यद् एतत्पार्थिवं क्षत्रं स्थितं त्वयि विधीश्वर
नृनारायणयुक्तो ऽयं कार्यार्थः प्रतिभाति मे
yad etatpārthivaṃ kṣatraṃ sthitaṃ tvayi vidhīśvara
nṛnārāyaṇayukto 'yaṃ kāryārthaḥ pratibhāti me
- 15
न युक्तं जानता देव त्वया तत्त्वार्थदर्शिना
देवदेव पृथिव्यर्थे प्रयोक्तुं कार्यम् ईदृशम्
na yuktaṃ jānatā deva tvayā tattvārthadarśinā
devadeva pṛthivyarthe prayoktuṃ kāryam īdṛśam
- 16
त्वं हि चक्षुष्मतां चक्षुः श्लाघ्यः प्रभवतां प्रभुः
श्रेष्ठो योगवतां योगी गतिर्गतिमताम् अपि
tvaṃ hi cakṣuṣmatāṃ cakṣuḥ ślāghyaḥ prabhavatāṃ prabhuḥ
śreṣṭho yogavatāṃ yogī gatirgatimatām api
- 17
देवभागान्गतान्दृष्ट्वा किं त्वं सर्वाग्रगो विभुः
वसुंधरायाः साह्यार्थम् अंशं स्वं नानुयुञ्जसे
devabhāgāngatāndṛṣṭvā kiṃ tvaṃ sarvāgrago vibhuḥ
vasuṃdharāyāḥ sāhyārtham aṃśaṃ svaṃ nānuyuñjase
- 18
त्वया सनाथा देवांशास्त्वन्मयास्त्वत्प्रचोदिताः
जगत्यां संतरिष्यन्ति कार्यात्कार्यान्तरं गताः
tvayā sanāthā devāṃśāstvanmayāstvatpracoditāḥ
jagatyāṃ saṃtariṣyanti kāryātkāryāntaraṃ gatāḥ
- 19
तद् अहं त्वरया विष्णो प्राप्तः सुरसभाम् इमाम्
तव संचोदनार्थं वै शृणु चाप्य् अत्र कारणम्
tad ahaṃ tvarayā viṣṇo prāptaḥ surasabhām imām
tava saṃcodanārthaṃ vai śṛṇu cāpy atra kāraṇam
- 20
ये त्वया निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये
तेषां शृणु गतिं विष्णो ये गताः पृथिवीतलम्
ye tvayā nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye
teṣāṃ śṛṇu gatiṃ viṣṇo ye gatāḥ pṛthivītalam
- 21
पूः पृथिव्यां समुदिता मथुरा नाम नामतः
निविष्टा यमुनातीरे स्फीता जनपदायुता
pūḥ pṛthivyāṃ samuditā mathurā nāma nāmataḥ
niviṣṭā yamunātīre sphītā janapadāyutā
- 22
मधुर्नाम महान् आसीद्दानवो युधि दुर्जयः
तस्य स्म सुमहर्द्ध्यासीन्महापादपसंततम्
घोरं मधुवनं नाम यत्रासौ न्यवसत्तदा
madhurnāma mahān āsīddānavo yudhi durjayaḥ
tasya sma sumaharddhyāsīnmahāpādapasaṃtatam
ghoraṃ madhuvanaṃ nāma yatrāsau nyavasattadā
- 23
तस्य पुत्रो महान् आसील्लवणो नाम दानवः
त्रासनः सर्वभूतानां बले महति तस्थिवान्
tasya putro mahān āsīllavaṇo nāma dānavaḥ
trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ bale mahati tasthivān
- 24
स तत्र दानवः क्रीडन्वर्षपूगान् अनेकशः
सदैवतगणांल्लोकान् उद्वासयति दर्पितः
sa tatra dānavaḥ krīḍanvarṣapūgān anekaśaḥ
sadaivatagaṇāṃllokān udvāsayati darpitaḥ
- 25
अयोध्यायाम् अयोध्यायां रामे दाशरथौ स्थिते
राज्यं शासति धर्मज्ञे राक्षसानां भयावहे
ayodhyāyām ayodhyāyāṃ rāme dāśarathau sthite
rājyaṃ śāsati dharmajñe rākṣasānāṃ bhayāvahe
- 26
स दानवो बलश्लाघी घोरं वनम् उपाश्रितः
प्रेषयामास रामाय दूतं परुषवादिनम्
sa dānavo balaślāghī ghoraṃ vanam upāśritaḥ
preṣayāmāsa rāmāya dūtaṃ paruṣavādinam
- 27
विषयासन्नभूतो ऽस्मि तव राम रिपुश्च सः
न च सामन्तम् इच्छन्ति राजानो बलदर्पितम्
viṣayāsannabhūto 'smi tava rāma ripuśca saḥ
na ca sāmantam icchanti rājāno baladarpitam
- 28
राज्ञा राजव्रतस्थेन प्रजानां शुभम् इच्छता
जेतव्या रिपवः सर्वे स्फीतं विषयम् इच्छता
rājñā rājavratasthena prajānāṃ śubham icchatā
jetavyā ripavaḥ sarve sphītaṃ viṣayam icchatā
- 29
अभिषेकार्द्रकेशेन राज्ञा रञ्जनकाम्यया
जेतव्यानीन्द्रियाण्य् आदौ तज्जये हि ध्रुवो जयः
abhiṣekārdrakeśena rājñā rañjanakāmyayā
jetavyānīndriyāṇy ādau tajjaye hi dhruvo jayaḥ
- 30
सम्यग्वर्तितुकामस्य विशेषेण महीपतेः
नयानाम् उपदेशेन नास्ति लोकसमो गुरुः
samyagvartitukāmasya viśeṣeṇa mahīpateḥ
nayānām upadeśena nāsti lokasamo guruḥ

