41 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततो ऽहं तस्य वचनान्मार्कण्डेयं समाहितः
प्रश्नं तम् एवान्वपृच्छं यन्मे पृष्टः पुरा पिता
bhīṣma uvāca
tato 'haṃ tasya vacanānmārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ
praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ yanme pṛṣṭaḥ purā pitā
- 2
स माम् उवाच धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः
भीष्म वक्ष्यामि तत्त्वेन शृणुष्व प्रयतो ऽनघ
sa mām uvāca dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ
bhīṣma vakṣyāmi tattvena śṛṇuṣva prayato 'nagha
- 3
मयापि हि प्रसादाद्वै दीर्घायुष्ट्वं पितुः प्रभो
पितृभक्त्यैव लब्धं च प्राग्लोके परमं यशः
mayāpi hi prasādādvai dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho
pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca prāgloke paramaṃ yaśaḥ
- 4
सो ऽहं युगस्य पर्यन्ते बहुवर्षसहस्रिके
अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपो ऽतप्यं सुदुश्चरम्
so 'haṃ yugasya paryante bahuvarṣasahasrike
adhiruhya giriṃ meruṃ tapo 'tapyaṃ suduścaram
- 5
ततः कदाचित्पश्यामि दिवं प्रज्वाल्य तेजसा
विमानं महद् आयान्तम् उत्तरेण गिरेस्तदा
tataḥ kadācitpaśyāmi divaṃ prajvālya tejasā
vimānaṃ mahad āyāntam uttareṇa girestadā
- 6
अपश्यं तत्र चैवाहं शयानं दीप्ततेजसम्
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषम् अग्नाव् अग्निम् इवाहितम्
apaśyaṃ tatra caivāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam agnāv agnim ivāhitam
- 7
सो ऽहं तस्मै नमस्कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम्
संनिविष्टं विमानस्थं पाद्यार्घ्याभ्यां अपूजयम्
so 'haṃ tasmai namaskṛtvā praṇamya śirasā prabhum
saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ pādyārghyābhyāṃ apūjayam
- 8
अपृच्छं चैव दुर्धर्षं विद्याम त्वाम्कथं प्रभो
दैवतं ह्य् असि देवानाम् इति मे वर्तते मतिः
apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ vidyāma tvāmkathaṃ prabho
daivataṃ hy asi devānām iti me vartate matiḥ
- 9
स माम् उवाच धर्मात्मा स्मयमान इवानघ
न ते तपः सुचरितं येन मां नावबुध्यसे
sa mām uvāca dharmātmā smayamāna ivānagha
na te tapaḥ sucaritaṃ yena māṃ nāvabudhyase
- 10
क्षणेनैव प्रमाणं स बिभ्रद् अन्यद् अनुत्तमम्
रूपेण न मया कश्चिद्दृष्टपूर्वः पुमान्क्वचित्
kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa bibhrad anyad anuttamam
rūpeṇa na mayā kaściddṛṣṭapūrvaḥ pumānkvacit
- 11
सनत्कुमार उवाच
विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं प्रभो
तपोवीर्यात्समुत्पन्नं नारायणगुणात्मकम्
sanatkumāra uvāca
viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ mānasaṃ pūrvajaṃ prabho
tapovīryātsamutpannaṃ nārāyaṇaguṇātmakam
- 12
सनत्कुमार इति यः श्रुतो वेदेषु वै पुरा
सो ऽस्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते
sanatkumāra iti yaḥ śruto vedeṣu vai purā
so 'smi bhārgava bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te
- 13
ये त्व् अन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस्तु ते मम
भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः
ye tv anye brahmaṇaḥ putrā yavīyāṃsastu te mama
bhrātaraḥ sapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ
- 14
क्रतुर्वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यो ऽत्रिस्तथाङ्गिराः
त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवदानवपूजिताः
kraturvasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyo 'tristathāṅgirāḥ
trīṃllokāndhārayantīmāndevadānavapūjitāḥ
- 15
वयं तु यतिधर्माण आरोप्यात्मानम् आत्मनि
प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयामो महामुने
vayaṃ tu yatidharmāṇa āropyātmānam ātmani
prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayāmo mahāmune
- 16
यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम्
तस्मात्सनत्कुमारेति नामैतन्मे प्रतिष्ठितम्
yathotpannastathaivāhaṃ kumāra iti viddhi mām
tasmātsanatkumāreti nāmaitanme pratiṣṭhitam
- 17
मद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया
एष दृष्टो ऽसि भवता कं कामं करवाणि ते
madbhaktyā te tapaścīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā
eṣa dṛṣṭo 'si bhavatā kaṃ kāmaṃ karavāṇi te
- 18
इत्य् उक्तवन्तं तम् अहं प्रत्यवोचं सनातनम्
अनुज्ञातो भगवता प्रीयता तेन भारत
ity uktavantaṃ tam ahaṃ pratyavocaṃ sanātanam
anujñāto bhagavatā prīyatā tena bhārata
- 19
ततो ऽहम् अर्थम् एतं वै तम् अपृच्छं सनातनम्
पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य चानघ
चिछेद संशयं भीष्म स तु देवेश्वरो मम
tato 'ham artham etaṃ vai tam apṛcchaṃ sanātanam
pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca phalaṃ śrāddhasya cānagha
cicheda saṃśayaṃ bhīṣma sa tu deveśvaro mama
- 20
स माम् उवाच प्रीतात्मा कथान्ते बहुवार्षिके
रमे त्वयाहं विप्रर्षे शृणु सर्वं यथातथम्
sa mām uvāca prītātmā kathānte bahuvārṣike
rame tvayāhaṃ viprarṣe śṛṇu sarvaṃ yathātatham
- 21
देवान् असृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति भार्गव
तम् उत्सृज्य तदात्मानम् अयजंस्ते फलार्थिनः
devān asṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti bhārgava
tam utsṛjya tadātmānam ayajaṃste phalārthinaḥ
- 22
ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा विचेतसः
न स्म किंचित्प्रजानन्ति ततो लोको व्यमुह्यत
te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ
na sma kiṃcitprajānanti tato loko vyamuhyata
- 23
ते भूयः प्रणताः सर्वे प्रायाचन्त पितामहम्
अनुग्रहाय लोकानां ततस्तान् अब्रवीत्प्रभुः
te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve prāyācanta pitāmaham
anugrahāya lokānāṃ tatastān abravītprabhuḥ
- 24
प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः
पुत्रांश्च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यथ
prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ
putrāṃśca paripṛcchadhvaṃ tato jñānam avāpsyatha
- 25
प्रायश्चित्तक्रियार्थं ते पुत्रान्पप्रच्छुर् आर्तवत्
तेभ्यस्ते प्रयतात्मानः शशंसुस्तनयास्तदा
prāyaścittakriyārthaṃ te putrānpapracchur ārtavat
tebhyaste prayatātmānaḥ śaśaṃsustanayāstadā
- 26
प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि वै
शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुष्मन्तो हि तत्त्वतः
prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥkarmajāni vai
śaṃsanti kuśalā nityaṃ cakṣuṣmanto hi tattvataḥ
- 27
प्रायश्चित्तार्थतत्त्वज्ञा लब्धसंज्ञा दिवौकसः
गम्यतां पुत्रकाश्चेति पुत्रैर् उक्ताश्च ते तदा
prāyaścittārthatattvajñā labdhasaṃjñā divaukasaḥ
gamyatāṃ putrakāśceti putrair uktāśca te tadā
- 28
अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रवाक्येन तेन वै
पितामहम् उपागच्छन्संशयच्छेदनाय वै
abhiśaptāstu te devāḥ putravākyena tena vai
pitāmaham upāgacchansaṃśayacchedanāya vai
- 29
ततस्तान् अब्रवीद्देवो यूयं वै ब्रह्मवादिनः
तस्माद्यद् उक्ता यूयं तैस्तत्तथा न तद् अन्यथा
tatastān abravīddevo yūyaṃ vai brahmavādinaḥ
tasmādyad uktā yūyaṃ taistattathā na tad anyathā
- 30
यूयं शरीरकर्तारस्तेषां देवा भविष्यथ
ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः
yūyaṃ śarīrakartārasteṣāṃ devā bhaviṣyatha
te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

