41 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथं वै श्राद्धदेवत्वम् आदित्यस्य विवस्वतः
श्रोतुम् इच्छामि विप्राग्र्य श्राद्धस्य च परं विधिं
पितॄणाम् आदिसर्गं च क एते पितरः स्मृताः
janamejaya uvāca
kathaṃ vai śrāddhadevatvam ādityasya vivasvataḥ
śrotum icchāmi viprāgrya śrāddhasya ca paraṃ vidhiṃ
pitṝṇām ādisargaṃ ca ka ete pitaraḥ smṛtāḥ
- 2
एवं च श्रुतम् अस्माभिः कथ्यमानं द्विजातिभिः
स्वर्गस्थाः पितरो ऽन्ये स्म देवानाम् अपि देवताः
इति देवविदः प्राहुर् एतद् इच्छामि वेदितुं
evaṃ ca śrutam asmābhiḥ kathyamānaṃ dvijātibhiḥ
svargasthāḥ pitaro 'nye sma devānām api devatāḥ
iti devavidaḥ prāhur etad icchāmi vedituṃ
- 3
यावन्तश्च गणाः प्रोक्ता यच्च तेषां परं बलम्
यथा च कृतम् अस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्
yāvantaśca gaṇāḥ proktā yacca teṣāṃ paraṃ balam
yathā ca kṛtam asmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn
- 4
प्रीताश्च पितरो येन श्रेयसा योजयन्ति हि
एतद्वै श्रोतुम् इच्छामि पितॄणां सर्गम् उत्तमम्
prītāśca pitaro yena śreyasā yojayanti hi
etadvai śrotum icchāmi pitṝṇāṃ sargam uttamam
- 5
वैशम्पायन उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि पितॄणां सर्गम् उत्तमम्
मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते
vaiśampāyana uvāca
hanta te kathayiṣyāmi pitṝṇāṃ sargam uttamam
mārkaṇḍeyena kathitaṃ bhīṣmāya paripṛcchate
- 6
अपृच्छद्धर्मराजो हि शरतल्पगतं पुरा
एवम् एव पुरा प्रश्नं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
apṛcchaddharmarājo hi śaratalpagataṃ purā
evam eva purā praśnaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
- 7
तत्ते ऽनुपूर्व्या वक्ष्यामि भीष्मेणोदाहृतं यथा
गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय पृच्छते
tatte 'nupūrvyā vakṣyāmi bhīṣmeṇodāhṛtaṃ yathā
gītaṃ sanatkumāreṇa mārkaṇḍeyāya pṛcchate
- 8
युधिष्ठिर उवाच
पुष्टिकामेन धर्मज्ञ कथं पुष्टिर् अवाप्यते
एतद् आख्यातम् इच्छामि किं कुर्वाणो न शोचति
yudhiṣṭhira uvāca
puṣṭikāmena dharmajña kathaṃ puṣṭir avāpyate
etad ākhyātam icchāmi kiṃ kurvāṇo na śocati
- 9
भीष्म उवाच
श्राद्धैः प्रीणाति हि पितॄन्सर्वकामफलैस्तु यः
तत्परः प्रयतः श्राद्धी प्रेत्य चेह च मोदते
bhīṣma uvāca
śrāddhaiḥ prīṇāti hi pitṝnsarvakāmaphalaistu yaḥ
tatparaḥ prayataḥ śrāddhī pretya ceha ca modate
- 10
पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य चाभिभो
पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर
pitaro dharmakāmasya prajākāmasya cābhibho
puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca prayacchanti yudhiṣṭhira
- 11
युधिष्ठिर उवाच
वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषांचिन्नरके पुनः
प्राणिनां नियतं ह्य् उक्तम्कर्मजं फलम् उच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
vartante pitaraḥ svarge keṣāṃcinnarake punaḥ
prāṇināṃ niyataṃ hy uktamkarmajaṃ phalam ucyate
- 12
श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामा न संशयः
अभिसंधाय पितरं पितुश्च पितरं तथा
पितुः पितामहं चैव त्रिषु पिण्डेषु नित्यदा
śrāddhāni caiva kurvanti phalakāmā na saṃśayaḥ
abhisaṃdhāya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā
pituḥ pitāmahaṃ caiva triṣu piṇḍeṣu nityadā
- 13
तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्त्य् अथो पितॄन्
कथं च शक्तास्ते दातुं निरयस्थाः फलं पुनः
के वा ते पितरो ऽन्ये स्म कान्यजामो वयं पुनः
tāni śrāddhāni dattāni kathaṃ gacchanty atho pitṝn
kathaṃ ca śaktāste dātuṃ nirayasthāḥ phalaṃ punaḥ
ke vā te pitaro 'nye sma kānyajāmo vayaṃ punaḥ
- 14
देवा अपि पितॄन्स्वर्गे यजन्तीति च नः श्रुतं
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते
devā api pitṝnsvarge yajantīti ca naḥ śrutaṃ
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute
- 15
स भवान्कथयत्व् एनां कथाम् अमितबुद्धिमान्
यथा दत्तं पितॄणां वै तारणायेह कल्पते
sa bhavānkathayatv enāṃ kathām amitabuddhimān
yathā dattaṃ pitṝṇāṃ vai tāraṇāyeha kalpate
- 16
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथातत्त्वम् अरिंदम
पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi yathātattvam ariṃdama
pitrā mama purā gītaṃ lokāntaragatena vai
- 17
श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिण्डः समुद्यतः
तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिम् अयाचत
śrāddhakāle mama piturmayā piṇḍaḥ samudyataḥ
taṃ pitā mama hastena bhittvā bhūmim ayācata
- 18
हस्ताभरणपूर्णेन केयूरभरितेन च
रक्ताङ्गुलितलेनाथ यथा दृष्टः पुरा मया
hastābharaṇapūrṇena keyūrabharitena ca
raktāṅgulitalenātha yathā dṛṣṭaḥ purā mayā
- 19
नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्य् अहम्
कुशेष्व् एव तदा पिण्डं दत्तवान् अविचारयन्
naiṣa kalpavidhirdṛṣṭa iti niścitya cāpy aham
kuśeṣv eva tadā piṇḍaṃ dattavān avicārayan
- 20
ततः पिता मे सुप्रीतो वाचा मधुरया तदा
उवाच भरतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ
tataḥ pitā me suprīto vācā madhurayā tadā
uvāca bharataśreṣṭha prīyamāṇo mayānagha
- 21
त्वया दायादवान् अस्मि कृतार्थो ऽमुत्र चेह च
सत्पुत्रेण त्वया पुत्र धर्मज्ञेन विपश्चिता
tvayā dāyādavān asmi kṛtārtho 'mutra ceha ca
satputreṇa tvayā putra dharmajñena vipaścitā
- 22
मया च तव जिज्ञासा प्रयुक्तैषा दृढव्रत
व्यवस्थानं च धर्मेषु कर्तुं लोकस्य चानघ
mayā ca tava jijñāsā prayuktaiṣā dṛḍhavrata
vyavasthānaṃ ca dharmeṣu kartuṃ lokasya cānagha
- 23
प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेषु पार्थिवः
प्रजास्तद् अनुवर्तन्ते प्रमाणाचरितं सदा
pramāṇaṃ yaddhi kurute dharmācāreṣu pārthivaḥ
prajāstad anuvartante pramāṇācaritaṃ sadā
- 24
त्वया च भरतश्रेष्ठ वेदधर्माश्च शाश्वताः
कृताः प्रमाणं प्रीतिश्च मम निर्वर्तितातुला
tvayā ca bharataśreṣṭha vedadharmāśca śāśvatāḥ
kṛtāḥ pramāṇaṃ prītiśca mama nirvartitātulā
- 25
तस्मात्तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरम् अनुत्तमम्
ददानि त्वं प्रतीच्छस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
tasmāttavāhaṃ suprītaḥ prītyā varam anuttamam
dadāni tvaṃ pratīcchasva triṣu lokeṣu durlabham
- 26
न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुम् इच्छसि
त्वत्तो ऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य मृत्युः प्रभविता तव
na te prabhavitā mṛtyuryāvajjīvitum icchasi
tvatto 'bhyanujñāṃ samprāpya mṛtyuḥ prabhavitā tava
- 27
किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददानि वरम् उत्तमम्
तद्ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत्ते मनसि वर्तते
kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo dadāni varam uttamam
tadbrūhi bharataśreṣṭha yatte manasi vartate
- 28
इत्य् उक्तवन्तं तम् अहम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
अब्रुवं कृतकृत्यो ऽहं प्रसन्ने त्वयि सत्तम
ity uktavantaṃ tam aham abhivādya kṛtāñjaliḥ
abruvaṃ kṛtakṛtyo 'haṃ prasanne tvayi sattama
- 29
यदि त्व् अनुग्रहं भूयस्त्वत्तो ऽर्हामि महाद्युते
प्रश्नम् इच्छाम्य् अहं किंचिद्व्याहृतं भवता स्वयम्
yadi tv anugrahaṃ bhūyastvatto 'rhāmi mahādyute
praśnam icchāmy ahaṃ kiṃcidvyāhṛtaṃ bhavatā svayam
- 30
स माम् उवाच धर्मात्मा ब्रूहि भीष्म यद् इच्छसि
छेत्तास्मि संशयं तात यन्मां पृच्छसि भारत
sa mām uvāca dharmātmā brūhi bhīṣma yad icchasi
chettāsmi saṃśayaṃ tāta yanmāṃ pṛcchasi bhārata

