80 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया
विश्वामित्रकलत्रं तद्बभार विनये स्थितः
vaiśampāyana uvāca
satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā
viśvāmitrakalatraṃ tadbabhāra vinaye sthitaḥ
- 2
हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान्
विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं तद् अवबन्धत
hatvā mṛgānvarāhāṃśca mahiṣāṃśca vanecarān
viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ tad avabandhata
- 3
उपांशुव्रतम् आस्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
पितुर्नियोगाद् अवसत्तस्मिन्वनगते नृपे
upāṃśuvratam āsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm
piturniyogād avasattasminvanagate nṛpe
- 4
अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तःपुरं मुनिः
याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत
ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ
yājyopādhyāyasaṃyogādvasiṣṭhaḥ paryarakṣata
- 5
सत्यव्रतस्तु बाल्याद्वा भाविनो ऽर्थस्य वा बलात्
वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यदा
satyavratastu bālyādvā bhāvino 'rthasya vā balāt
vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa nityadā
- 6
पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं प्रियं सुतम्
न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन हि
pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrātparityaktaṃ priyaṃ sutam
na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena hi
- 7
पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे
न च सत्यव्रतस्तस्माद्धृतवान्सप्तमे पदे
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade
na ca satyavratastasmāddhṛtavānsaptame pade
- 8
जानन्धर्मं वसिष्ठस्तु न मां त्रातीति भारत
सत्यव्रतस्तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्
jānandharmaṃ vasiṣṭhastu na māṃ trātīti bhārata
satyavratastadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot
- 9
गुणबुद्ध्या तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तदा
न च सत्यव्रतस्तस्य तम् उपांशुम् अबुध्यत
guṇabuddhyā tu bhagavānvasiṣṭhaḥ kṛtavāṃstadā
na ca satyavratastasya tam upāṃśum abudhyata
- 10
तस्मिन्न् अपरितोषो यः पितुर् आसीन्महात्मनः
तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः
tasminn aparitoṣo yaḥ pitur āsīnmahātmanaḥ
tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣatpākaśāsanaḥ
- 11
तेन त्व् इदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि
कुलस्य निष्कृतिस्तात कृता सा वै भवेद् इति
tena tv idānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi
kulasya niṣkṛtistāta kṛtā sā vai bhaved iti
- 12
न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत्
अभिषेक्ष्याम्य् अहं पुत्रम् अस्येत्य् एवं मतिर्मुनेः
na taṃ vasiṣṭho bhagavānpitrā tyaktaṃ nyavārayat
abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram asyety evaṃ matirmuneḥ
- 13
स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षाम्ताम् उद्वहन्बली
अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः
सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः
sa tu dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmtām udvahanbalī
avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
sarvakāmaduhāṃ dogdhrīṃ dadarśa sa nṛpātmajaḥ
- 14
तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधान्वितः
दशधर्मगतो राजा जघान जनमेजय
tāṃ vai krodhācca mohācca śramāccaiva kṣudhānvitaḥ
daśadharmagato rājā jaghāna janamejaya
- 15
तच्च मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्
भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ऽप्य् अस्य चुक्रुधे
tacca māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān
bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe
- 16
वसिष्ठ उवाच
पातयेयम् अहं क्रूर तव शङ्कुम् अयस्मयम्
यदि ते द्वाव् इमौ शङ्कू न स्यातां वै कृतौ पुनः
vasiṣṭha uvāca
pātayeyam ahaṃ krūra tava śaṅkum ayasmayam
yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ
- 17
पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च
अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः
pituścāparitoṣeṇa gurordogdhrīvadhena ca
aprokṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ
- 18
एवं त्रीण्य् अस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः
त्रिशङ्कुर् इति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः
evaṃ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ
triśaṅkur iti hovāca triśaṅkustena sa smṛtaḥ
- 19
विश्वामित्रस्तु दाराणाम् आगतो भरणे कृते
तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशङ्कवे
छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रे नृपात्मजः
viśvāmitrastu dārāṇām āgato bharaṇe kṛte
tena tasmai varaṃ prādānmuniḥ prītastriśaṅkave
chandyamāno vareṇātha guruṃ vavre nṛpātmajaḥ
- 20
अनावृष्टिभये तस्मिन्गते द्वादशवार्षिके
अभिषिच्य च राज्ये च याजयामास तं मुनिः
मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः
anāvṛṣṭibhaye tasmingate dvādaśavārṣike
abhiṣicya ca rājye ca yājayāmāsa taṃ muniḥ
miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ
- 21
तस्य सत्यरथा नाम पत्नी केकयवंशजा
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम्
tasya satyarathā nāma patnī kekayavaṃśajā
kumāraṃ janayāmāsa hariścandram akalmaṣam
- 22
स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः
आहर्ता राजसूयस्य स सम्राड् इति विश्रुतः
sa vai rājā hariścandrastraiśaṅkava iti smṛtaḥ
āhartā rājasūyasya sa samrāḍ iti viśrutaḥ
- 23
हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम विश्रुतः
रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्
hariścandrasya tu suto rohito nāma viśrutaḥ
rohitasya vṛkaḥ putro vṛkādbāhustu jajñivān
- 24
हेहयास्तालजङ्घाश्च निरस्यन्ति स्म तं नृपम्
नात्यर्थं धार्मिकस्तात स हि धर्मयुगे ऽभवत्
hehayāstālajaṅghāśca nirasyanti sma taṃ nṛpam
nātyarthaṃ dhārmikastāta sa hi dharmayuge 'bhavat
- 25
सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै
और्वस्याश्रमम् आसाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः
sagarastu suto bāhorjajñe saha gareṇa vai
aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ
- 26
आग्नेयम् अस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः
जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान्सहेहयान्
āgneyam astraṃ labdhvā ca bhārgavātsagaro nṛpaḥ
jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṅghānsahehayān
- 27
शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसद् अच्युतः
क्षत्रियाणां कुरुश्रेष्ठ पारदानां च धर्मवित्
śakānāṃ pahlavānāṃ ca dharmaṃ nirasad acyutaḥ
kṣatriyāṇāṃ kuruśreṣṭha pāradānāṃ ca dharmavit
- 28
जनमेजय उवाच
कथं स सगरो जातो गरेणैव सहाच्युतः
किमर्थं च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्
janamejaya uvāca
kathaṃ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ
kimarthaṃ ca śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām
- 29
धर्मं कुलोचितं क्रुद्धो राजा निरसद् अच्युतः
एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण तपोधन
dharmaṃ kulocitaṃ kruddho rājā nirasad acyutaḥ
etanme sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana
- 30
वैशम्पायन उवाच
बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यम् अभूत्किल
हेहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्धं विशां पते
vaiśampāyana uvāca
bāhorvyasaninastāta hṛtaṃ rājyam abhūtkila
hehayaistālajaṅghaiśca śakaiḥ sārdhaṃ viśāṃ pate

