45 shlokas
- 1
शौनक उवाच
उक्तो ऽयं हरिवंशस्ते पर्वाणि निखिलानि च
यथा पुरोक्तानि तथा व्यासशिष्येण धीमता
śaunaka uvāca
ukto 'yaṃ harivaṃśaste parvāṇi nikhilāni ca
yathā puroktāni tathā vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā
- 2
तत्कथ्यमानम् अमृतम् इतिहाससमन्वितम्
प्रीणात्य् अस्मान् अमृतवत्सर्वपापप्रणाशनम्
tatkathyamānam amṛtam itihāsasamanvitam
prīṇāty asmān amṛtavatsarvapāpapraṇāśanam
- 3
जनमेजयस्तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम्
सौते किम् अकरोत्पश्चात्सर्पसत्राद् अनन्तरम्
janamejayastu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam
saute kim akarotpaścātsarpasatrād anantaram
- 4
सूत उवाच
जनमेजयस्तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम्
यद् आरभत्तद् आख्यास्ये सर्पसत्राद् अनन्तरम्
sūta uvāca
janamejayastu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam
yad ārabhattad ākhyāsye sarpasatrād anantaram
- 5
तस्मिन्सत्रे समाप्ते तु राजा पारिक्षितस्तदा
यष्टुं स वाजिमेधेन संभारान् उपचक्रमे
tasminsatre samāpte tu rājā pārikṣitastadā
yaṣṭuṃ sa vājimedhena saṃbhārān upacakrame
- 6
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् आहूयेदम् उवाच ह
यक्ष्ये ऽहं वाजिमेधेन हय उत्सृज्यताम् इति
ṛtvikpurohitācāryān āhūyedam uvāca ha
yakṣye 'haṃ vājimedhena haya utsṛjyatām iti
- 7
ततो ऽस्य विज्ञाय चिकीर्षितं तदा कृष्णो महात्मा सहसाजगाम
पारिक्षितं द्रष्टुम् अदीनसत्त्वम्द्वैपायनः सर्वपरावरज्ञः
tato 'sya vijñāya cikīrṣitaṃ tadā kṛṣṇo mahātmā sahasājagāma
pārikṣitaṃ draṣṭum adīnasattvamdvaipāyanaḥ sarvaparāvarajñaḥ
- 8
पारिक्षितस्तु नृपतिर्दृष्ट्वा तम् ऋषिम् आगतम्
अर्घ्यपाद्यासनं दत्त्वा पूजयामास शास्त्रतः
pārikṣitastu nṛpatirdṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam
arghyapādyāsanaṃ dattvā pūjayāmāsa śāstrataḥ
- 9
तौ चोपविष्टाव् अभितः सदस्यास्तस्य शौनक
कथा बहुविधाश्चित्राश्चक्राते वेदसंहिताः
tau copaviṣṭāv abhitaḥ sadasyāstasya śaunaka
kathā bahuvidhāścitrāścakrāte vedasaṃhitāḥ
- 10
ततः कथान्ते नृपतिश्चोदयामास तं मुनिम्
पितामहं पाण्डवानां आत्मनः प्रपितामहम्
tataḥ kathānte nṛpatiścodayāmāsa taṃ munim
pitāmahaṃ pāṇḍavānāṃ ātmanaḥ prapitāmaham
- 11
महाभारतम् आख्यानं बह्वर्थं बहुविस्तरम्
निमेषमात्रम् इव मे सुखश्रव्यतया गतम्
mahābhāratam ākhyānaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram
nimeṣamātram iva me sukhaśravyatayā gatam
- 12
विभूतिविस्तरकथं सर्वेषां वै यशस्करम्
त्वया त्व् अभिहितं ब्रह्मञ्शङ्खे क्षीरम् इवाहितम्
vibhūtivistarakathaṃ sarveṣāṃ vai yaśaskaram
tvayā tv abhihitaṃ brahmañśaṅkhe kṣīram ivāhitam
- 13
नामृतेनापि तृप्तिः स्याद्यथा स्वर्गसुखेन वा
तथा तृप्तिं न गच्छामि श्रुत्वेमां भारतीं कथाम्
nāmṛtenāpi tṛptiḥ syādyathā svargasukhena vā
tathā tṛptiṃ na gacchāmi śrutvemāṃ bhāratīṃ kathām
- 14
अनुमान्य तु सर्वज्ञं पृच्छामि भगवन्न् अहम्
हेतुः कुरूणां नाशस्य राजसूयो मतो मम
anumānya tu sarvajñaṃ pṛcchāmi bhagavann aham
hetuḥ kurūṇāṃ nāśasya rājasūyo mato mama
- 15
दुःसहानां यथा ध्वंसो राजन्यानाम् उपप्लवः
राजसूयं तथा मन्ये युद्धार्थम् उपकल्पितम्
duḥsahānāṃ yathā dhvaṃso rājanyānām upaplavaḥ
rājasūyaṃ tathā manye yuddhārtham upakalpitam
- 16
राजसूयो हि सोमेन श्रूयते पूर्वम् आहृतः
तस्यान्ते सुमहद्युद्धम् अभवत्तारकामयम्
rājasūyo hi somena śrūyate pūrvam āhṛtaḥ
tasyānte sumahadyuddham abhavattārakāmayam
- 17
आहृतो वरुणेनापि तस्यान्ते सुमहाक्रतोः
देवासुरम् अभूद्युद्धं सर्वभूतक्षयावहम्
āhṛto varuṇenāpi tasyānte sumahākratoḥ
devāsuram abhūdyuddhaṃ sarvabhūtakṣayāvaham
- 18
हरिश्चन्द्रस्तु राजर्षिर् एतं क्रतुम् अवाप्तवान्
तत्राप्य् आडीबकम् अभूद्युद्धं क्षत्रविनाशनम्
hariścandrastu rājarṣir etaṃ kratum avāptavān
tatrāpy āḍībakam abhūdyuddhaṃ kṣatravināśanam
- 19
ततो ऽनन्तरम् आर्येण पाण्डवेनापि दुस्तरः
महाभारतसंहारः संभृतो ऽग्निर् इव क्रतुः
tato 'nantaram āryeṇa pāṇḍavenāpi dustaraḥ
mahābhāratasaṃhāraḥ saṃbhṛto 'gnir iva kratuḥ
- 20
तस्य मूलं हि युद्धस्य लोकक्षयकरस्य ह
राजसूयो महायज्ञः किमर्थं न निवारितः
tasya mūlaṃ hi yuddhasya lokakṣayakarasya ha
rājasūyo mahāyajñaḥ kimarthaṃ na nivāritaḥ
- 21
राजसूये ह्य् असंहार्ये यज्ञाङ्गैश्च दुरासदैः
मिथ्याप्रणीते यज्ञाङ्गे प्रजानां संक्षयो ध्रुवः
rājasūye hy asaṃhārye yajñāṅgaiśca durāsadaiḥ
mithyāpraṇīte yajñāṅge prajānāṃ saṃkṣayo dhruvaḥ
- 22
भवान् अपि च सर्वेषां पूर्वेषां नः पितामहः
अतीतानागतज्ञश्च नाथश्चादिकरश्च नः
bhavān api ca sarveṣāṃ pūrveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ
atītānāgatajñaśca nāthaścādikaraśca naḥ
- 23
ते कथं भगवन्नेत्रा बुद्धिमन्तश्च्युता नयात्
अनाथा ह्य् अपराध्यन्ते कुनेतारश्च मानवाः
te kathaṃ bhagavannetrā buddhimantaścyutā nayāt
anāthā hy aparādhyante kunetāraśca mānavāḥ
- 24
व्यास उवाच
कालेनाद्य परीतास्ते तव वत्स पितामहाः
न मां भविष्यं पप्रच्छुर्न चापृष्टो ब्रवीम्य् अहम्
vyāsa uvāca
kālenādya parītāste tava vatsa pitāmahāḥ
na māṃ bhaviṣyaṃ papracchurna cāpṛṣṭo bravīmy aham
- 25
निःसामर्थ्यं च पश्यामि भविष्यस्य निवेदनम्
परिहर्तुं न शक्ष्यामि कालनिष्ठां हि तां गतिम्
niḥsāmarthyaṃ ca paśyāmi bhaviṣyasya nivedanam
parihartuṃ na śakṣyāmi kālaniṣṭhāṃ hi tāṃ gatim
- 26
त्वया त्व् इदम् अहं पृष्टो वक्ष्याम्य् आगन्तु भावि यत्
अतश्च बलवान्कालः श्रुत्वापि न करिष्यसि
tvayā tv idam ahaṃ pṛṣṭo vakṣyāmy āgantu bhāvi yat
ataśca balavānkālaḥ śrutvāpi na kariṣyasi
- 27
न संरम्भान्न चारम्भान्न वै स्थास्यसि पौरुषे
लेखा हि काललिखिता वेलेव दुरतिक्रमाः
na saṃrambhānna cārambhānna vai sthāsyasi pauruṣe
lekhā hi kālalikhitā veleva duratikramāḥ
- 28
अश्वमेधः क्रतुः श्रेष्ठः क्षत्रियाणां परिश्रुतः
तेन भावेन ते यज्ञं वासवो धर्षयिष्यति
aśvamedhaḥ kratuḥ śreṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ pariśrutaḥ
tena bhāvena te yajñaṃ vāsavo dharṣayiṣyati
- 29
यदि तच्छक्यते राजन्परिहर्तुं कथंचन
दैवं पुरुषकारेण मा यजेथाश्च तं क्रतुम्
yadi tacchakyate rājanparihartuṃ kathaṃcana
daivaṃ puruṣakāreṇa mā yajethāśca taṃ kratum
- 30
न चापराधः शक्रस्य नोपाध्यायगणस्य ते
तव वा यजमानस्य कालो ऽत्र परमेश्वरः
na cāparādhaḥ śakrasya nopādhyāyagaṇasya te
tava vā yajamānasya kālo 'tra parameśvaraḥ

