112 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्
उत्पत्तिं विस्तरेणैव वैशंपायन कीर्तय
janamejaya uvāca
devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām
utpattiṃ vistareṇaiva vaiśaṃpāyana kīrtaya
- 2
वैशम्पायन उवाच
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा
यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महीपते
vaiśampāyana uvāca
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahīpate
- 3
मनसा त्व् एव भूतानि पूर्वम् एवासृजत्प्रभुः
ऋषीन्देवान्सगन्धर्वान् असुरान् अथ राक्षसान्
manasā tv eva bhūtāni pūrvam evāsṛjatprabhuḥ
ṛṣīndevānsagandharvān asurān atha rākṣasān
- 4
यदास्य यतमानस्य न व्यवर्धन्त वै प्रजाः
ततः संचिन्त्य तु पुनः प्रजाहेतोः प्रजापतिः
yadāsya yatamānasya na vyavardhanta vai prajāḥ
tataḥ saṃcintya tu punaḥ prajāhetoḥ prajāpatiḥ
- 5
स मैथुनेन धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
असिक्नीम् आवहत्पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः
सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारणीम्
sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ
asiknīm āvahatpatnīṃ vīraṇasya prajāpateḥ
sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāraṇīm
- 6
अथ पुत्रसहस्राणि वैरण्यां पञ्च वीर्यवान्
असिक्न्यां जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः
atha putrasahasrāṇi vairaṇyāṃ pañca vīryavān
asiknyāṃ janayāmāsa dakṣa eva prajāpatiḥ
- 7
तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान्संविवर्धयिषून्प्रजाः
देवर्षिः प्रियसंवादो नारदः प्राब्रवीद् इदम्
नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनस्तथा
tāṃstu dṛṣṭvā mahābhāgānsaṃvivardhayiṣūnprajāḥ
devarṣiḥ priyasaṃvādo nāradaḥ prābravīd idam
nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpāyaivātmanastathā
- 8
यं कश्यपः सुतवरं परमेष्ठी व्यजीजनत्
दक्षस्य वै दुहितरि दक्षशापभयान्मुनिः
yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ parameṣṭhī vyajījanat
dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayānmuniḥ
- 9
पूर्वं स हि समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः
असिक्न्याम् अथ वैरण्यां भूयो देवर्षिसत्तमः
तं भूयो जनयामास पितेव मुनिपुंगवम्
pūrvaṃ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ
asiknyām atha vairaṇyāṃ bhūyo devarṣisattamaḥ
taṃ bhūyo janayāmāsa piteva munipuṃgavam
- 10
तेन दक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः
निर्मथ्य नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः
tena dakṣasya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ
nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ
- 11
तस्योद्यतस्तदा दक्षो नाशायामितविक्रमः
ब्रह्मर्षीन्पुरतः कृत्वा याचितः परमेष्ठिना
tasyodyatastadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ
brahmarṣīnpurataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā
- 12
ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षस्तु परमेष्ठिना
कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेद् इति
tato 'bhisaṃdhiṃ cakre vai dakṣastu parameṣṭhinā
kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhaved iti
- 13
ततो दक्षः सुतां प्रादात्प्रियां वै परमेष्ठिने
स तस्यां नारदो जज्ञे भूयः शापभयाद् ऋषिः
tato dakṣaḥ sutāṃ prādātpriyāṃ vai parameṣṭhine
sa tasyāṃ nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ
- 14
जनमेजय उवाच
कथं प्रणाशिताः पुत्रा नारदेन महर्षिना
प्रजापतेर्द्विजश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
janamejaya uvāca
kathaṃ praṇāśitāḥ putrā nāradena maharṣinā
prajāpaterdvijaśreṣṭha śrotum icchāmi tattvataḥ
- 15
वैशम्पायन उवाच
दक्षस्य पुत्रा हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः
समागता महावीर्या नारदस्तान् उवाच ह
vaiśampāyana uvāca
dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ
samāgatā mahāvīryā nāradastān uvāca ha
- 16
बालिशा बत यूयं ये नास्या जानीत वै भुवः
अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
bāliśā bata yūyaṃ ye nāsyā jānīta vai bhuvaḥ
antar ūrdhvam adhaścaiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ
- 17
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम्
अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvatodiśam
adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ
- 18
हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः
वैरण्याम् एव पुत्राणां सहस्रम् असृजत्प्रभुः
haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ
vairaṇyām eva putrāṇāṃ sahasram asṛjatprabhuḥ
- 19
विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजास्तदा
पूर्वोक्तं वचनं तात नारदेनैव चोदिताः
vivardhayiṣavaste tu śabalāśvāḥ prajāstadā
pūrvoktaṃ vacanaṃ tāta nāradenaiva coditāḥ
- 20
अन्योन्यम् ऊचुस्ते सर्वे सम्यग् आह महान् ऋषिः
भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः
anyonyam ūcuste sarve samyag āha mahān ṛṣiḥ
bhrātṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ
jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāśca sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ
- 21
ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम्
अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatodiśam
adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ
- 22
तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे नृप
प्रयातो नश्यति विभो तन्न कार्यं विपश्यता
tadāprabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe nṛpa
prayāto naśyati vibho tanna kāryaṃ vipaśyatā
- 23
तांश्चापि नष्टान्विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः
षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्याम् इति नः श्रुतम्
tāṃścāpi naṣṭānvijñāya putrāndakṣaḥ prajāpatiḥ
ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjatkanyā vairaṇyām iti naḥ śrutam
- 24
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश
सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa
saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemaye
- 25
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
द्वे भृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā
dve bhṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu
- 26
अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भारत
धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास्तास्व् अपत्यानि मे शृणु
arundhatī vasurjāmī lambā bhānurmarutvatī
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhārata
dharmapatnyo daśa tv etāstāsv apatyāni me śṛṇu
- 27
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यान्व्यजायत
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवः स्मृताः
viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānvyajāyata
marutvatyāṃ marutvanto vasostu vasavaḥ smṛtāḥ
- 28
भानोस्तु भानवस्तात मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः
लम्बायाश्चैव घोषो ऽथ नागवीथी च जामिजा
bhānostu bhānavastāta muhūrtāstu muhūrtajāḥ
lambāyāścaiva ghoṣo 'tha nāgavīthī ca jāmijā
- 29
पृथिवीविषयं सर्वम् अरुन्धत्यां व्यजायत
संकल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव च
pṛthivīviṣayaṃ sarvam arundhatyāṃ vyajāyata
saṃkalpāyāstu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva ca
- 30
या राजन्सोमपत्न्यस्तु दक्षः प्राचेतसो ददौ
सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्तु ज्योतिषे परिकीर्तिताः
yā rājansomapatnyastu dakṣaḥ prācetaso dadau
sarvā nakṣatranāmnyastu jyotiṣe parikīrtitāḥ

