61 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तयोः प्रवृत्तयोर् एवं कृष्णस्य च बलस्य च
वने विचरतोर्मासौ व्यतियातौ स्म वार्षिकौ
vaiśaṃpāyana uvāca
tayoḥ pravṛttayor evaṃ kṛṣṇasya ca balasya ca
vane vicaratormāsau vyatiyātau sma vārṣikau
- 2
व्रजम् आजग्मतुस्तौ तु व्रजे शुश्रुवतुस्तदा
प्राप्तं शक्रमहं वीरौ गोपांश्चोत्सवलालसान्
vrajam ājagmatustau tu vraje śuśruvatustadā
prāptaṃ śakramahaṃ vīrau gopāṃścotsavalālasān
- 3
कौतूहलाद् इदं वाक्यं कृष्णः प्रोवाच तत्र वै
को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः
kautūhalād idaṃ vākyaṃ kṛṣṇaḥ provāca tatra vai
ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ
- 4
तत्र वृद्धतमस्त्व् एको गोपो वाक्यम् उवाच ह
श्रूयतां तात शक्रस्य यदर्थं मह इष्यते
tatra vṛddhatamastv eko gopo vākyam uvāca ha
śrūyatāṃ tāta śakrasya yadarthaṃ maha iṣyate
- 5
देवानाम् ईश्वरः शक्रो मेघानां चारिसूदन
तस्य चायं क्रतुः कृष्ण लोकपालस्य शाश्वतः
devānām īśvaraḥ śakro meghānāṃ cārisūdana
tasya cāyaṃ kratuḥ kṛṣṇa lokapālasya śāśvataḥ
- 6
तेन संचोदिता मेघास्तस्यायुधविभूषिताः
तस्यैवाज्ञाकराः सस्यं जनयन्ति नवाम्बुभिः
tena saṃcoditā meghāstasyāyudhavibhūṣitāḥ
tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ janayanti navāmbubhiḥ
- 7
मेघस्य पयसो दाता पुरुहूतः पुरंदरः
सम्प्रहृष्टः स भगवान्प्रीणयत्य् अखिलं जगत्
meghasya payaso dātā puruhūtaḥ puraṃdaraḥ
samprahṛṣṭaḥ sa bhagavānprīṇayaty akhilaṃ jagat
- 8
तेन सम्पादितं सस्यं वयम् अन्ये च मानवाः
वर्तयामोपभुञ्जानास्तर्पयामश्च देवताः
tena sampāditaṃ sasyaṃ vayam anye ca mānavāḥ
vartayāmopabhuñjānāstarpayāmaśca devatāḥ
- 9
देवो वर्षति लोकेषु ततः सस्यं प्रवर्तते
पृथिव्यां तर्पितायां च सामृतं लक्ष्यते जगत्
devo varṣati lokeṣu tataḥ sasyaṃ pravartate
pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ ca sāmṛtaṃ lakṣyate jagat
- 10
क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश्च निर्वृताः
तेन संवर्धिता गावस्तृणैः पुष्टाः सपुंगवाः
kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaśca nirvṛtāḥ
tena saṃvardhitā gāvastṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṃgavāḥ
- 11
नासस्या नातृणा गावो न बुभुक्षार्दितो जनः
दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः
nāsasyā nātṛṇā gāvo na bubhukṣārdito janaḥ
dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ
- 12
दुदोह सवितुर्गा वै शक्रो दिव्याः पयस्वलाः
ताः क्षरन्ति नवं क्षीरं मेध्यं मेघौघधारितम्
dudoha saviturgā vai śakro divyāḥ payasvalāḥ
tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ medhyaṃ meghaughadhāritam
- 13
वाय्वीरितं तु मेघेषु करोति निनदं महत्
जवेनावर्जितं चैव गर्जतीति जना विदुः
vāyvīritaṃ tu megheṣu karoti ninadaṃ mahat
javenāvarjitaṃ caiva garjatīti janā viduḥ
- 14
तस्य चैवोह्यमानस्य वातयुक्तैर्बलाहकैः
वज्राशनिसमाः शब्दा भवन्त्य् अगमभेदिनः
tasya caivohyamānasya vātayuktairbalāhakaiḥ
vajrāśanisamāḥ śabdā bhavanty agamabhedinaḥ
- 15
तज्जलं वज्रनिष्पेषैर्विमुञ्चति नभोगतम्
बहुभिः कामगैर्मेघैः शक्रो भृत्यैर् इवेश्वरः
tajjalaṃ vajraniṣpeṣairvimuñcati nabhogatam
bahubhiḥ kāmagairmeghaiḥ śakro bhṛtyair iveśvaraḥ
- 16
क्वचिद्दुर्दिनसंकाशैः क्वचिच्छन्नाभ्रसंस्थितैः
क्वचिच्छीकरमुक्ताभं कुर्वद्भिर्गगनं घनैः
kvaciddurdinasaṃkāśaiḥ kvacicchannābhrasaṃsthitaiḥ
kvacicchīkaramuktābhaṃ kurvadbhirgaganaṃ ghanaiḥ
- 17
एवम् एतत्पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः
पर्जन्यः सर्वलोकानां भवाय भुवि वर्षति
evam etatpayo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ
parjanyaḥ sarvalokānāṃ bhavāya bhuvi varṣati
- 18
तस्मात्प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः
महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः
tasmātprāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ
mahaiḥ sureśam arcanti vayam anye ca mānavāḥ
- 19
गोपवृद्धस्य वचनं श्रुत्वा शक्रपरिग्रहे
प्रभावज्ञो ऽपि शक्रस्य वाक्यं दामोदरो ऽब्रवीत्
gopavṛddhasya vacanaṃ śrutvā śakraparigrahe
prabhāvajño 'pi śakrasya vākyaṃ dāmodaro 'bravīt
- 20
वयं वनचरा गोप गोपा गोधनजीविनः
गावो ऽस्मद्दैवतं विद्धि गिरयश्च वनानि च
vayaṃ vanacarā gopa gopā godhanajīvinaḥ
gāvo 'smaddaivataṃ viddhi girayaśca vanāni ca
- 21
कर्षकाणां कृषिर्वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम्
अस्माकं गौः परा वृत्तिर् एतत्त्रैविध्यम् उच्यते
विद्यया यो यया युक्तस्तस्य सा दैवतं परम्
karṣakāṇāṃ kṛṣirvṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām
asmākaṃ gauḥ parā vṛttir etattraividhyam ucyate
vidyayā yo yayā yuktastasya sā daivataṃ param
- 22
यो ऽन्यस्य फलम् अश्नानः करोत्य् अन्यस्य सत्क्रियाम्
द्वाव् अनर्थौ स लभते प्रेत्य चेह च मानवः
yo 'nyasya phalam aśnānaḥ karoty anyasya satkriyām
dvāv anarthau sa labhate pretya ceha ca mānavaḥ
- 23
कृष्यन्ताः प्रथिताः सीमाः सीमान्तं श्रूयते वनम्
वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं गतिर्ध्रुवा
kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ śrūyate vanam
vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ gatirdhruvā
- 24
श्रूयन्ते गिरयश्चापि वने ऽस्मिन्कामरूपिणः
प्रविश्य तास्तास्तनवो रमन्ते स्वेषु सानुषु
śrūyante girayaścāpi vane 'sminkāmarūpiṇaḥ
praviśya tāstāstanavo ramante sveṣu sānuṣu
- 25
भूत्वा केसरिणः सिंहा व्याघ्राश्च नखिनां वराः
वनानि स्वानि रक्षन्ति त्रासयन्तो द्रुमच्छिदः
bhūtvā kesariṇaḥ siṃhā vyāghrāśca nakhināṃ varāḥ
vanāni svāni rakṣanti trāsayanto drumacchidaḥ
- 26
यदा चैषां विकुर्वन्ति ते वनालयजीविनः
घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तान्पौरुषादेन कर्मणा
yadā caiṣāṃ vikurvanti te vanālayajīvinaḥ
ghnanti tān eva durvṛttānpauruṣādena karmaṇā
- 27
मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीतायज्ञाश्च कर्षकाः
गिरियज्ञा वयं गोपा इज्यो ऽस्माभिर्गिरिर्वने
mantrayajñaparā viprāḥ sītāyajñāśca karṣakāḥ
giriyajñā vayaṃ gopā ijyo 'smābhirgirirvane
- 28
तन्मह्यं रोचते गोपा गिरियज्ञं वयं वने
कुर्मः कृत्वा सुखं स्थानं पादपे वाथ वा गिरौ
tanmahyaṃ rocate gopā giriyajñaṃ vayaṃ vane
kurmaḥ kṛtvā sukhaṃ sthānaṃ pādape vātha vā girau
- 29
तत्र हत्वा पशून्मेध्यान्वितत्यायतने कृते
सर्वघोषस्य संदोहः क्रियतां किं विचार्यते
tatra hatvā paśūnmedhyānvitatyāyatane kṛte
sarvaghoṣasya saṃdohaḥ kriyatāṃ kiṃ vicāryate
- 30
तं शरत्कुसुमापीडाः परिवार्य प्रदक्षिणम्
गावो गिरिवरं सर्वास्ततो यान्तु वनं पुनः
taṃ śaratkusumāpīḍāḥ parivārya pradakṣiṇam
gāvo girivaraṃ sarvāstato yāntu vanaṃ punaḥ

