38 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनंजयः
समीयतू रणे शूरौ तन्ममाचक्ष्व संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca
kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥ
samīyatū raṇe śūrau tanmamācakṣva saṃjaya
- 2
प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः
आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य संजय
priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ
ācāryaśca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya saṃjaya
- 3
तावुभौ रथिनौ संख्ये दृप्तौ सिंहाविवोत्कटौ
कथं समीयतुर्युद्धे भारद्वाजधनंजयौ
tāvubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāvivotkaṭau
kathaṃ samīyaturyuddhe bhāradvājadhanaṃjayau
- 4
संजय उवाच
न द्रोणः समरे पार्थं जानीते प्रियम् आत्मनः
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुम् आहवे
saṃjaya uvāca
na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyam ātmanaḥ
kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurum āhave
- 5
न क्षत्रिया रणे राजन्वर्जयन्ति परस्परम्
निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर्भ्रातृभिः सह
na kṣatriyā raṇe rājanvarjayanti parasparam
nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhirbhrātṛbhiḥ saha
- 6
रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः
नाचिन्तयत तान्बाणान्पार्थचापच्युतान्युधि
raṇe bhārata pārthena droṇo viddhastribhiḥ śaraiḥ
nācintayata tānbāṇānpārthacāpacyutānyudhi
- 7
शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे
प्रजज्वाल च रोषेण गहने ऽग्निर् इवोत्थितः
śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaśchādayāmāsa taṃ raṇe
prajajvāla ca roṣeṇa gahane 'gnir ivotthitaḥ
- 8
ततो ऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः संनतपर्वभिः
वारयामास राजेन्द्र नचिराद् इव भारत
tato 'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
vārayāmāsa rājendra nacirād iva bhārata
- 9
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणम् अचोदयत्
द्रोणस्य समरे राजन्पार्ष्णिग्रहणकारणात्
tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat
droṇasya samare rājanpārṣṇigrahaṇakāraṇāt
- 10
त्रिगर्तराड् अपि क्रुद्धो भृशम् आयम्य कार्मुकम्
छादयामास समरे पार्थं बाणैर् अयोमुखैः
trigartarāḍ api kruddho bhṛśam āyamya kārmukam
chādayāmāsa samare pārthaṃ bāṇair ayomukhaiḥ
- 11
ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्न् अन्तरिक्षे विरेजिरे
हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले
tābhyāṃ muktāḥ śarā rājann antarikṣe virejire
haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale
- 12
ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समस्ता विविशुः प्रभो
फलभारनतं यद्वत्स्वादुवृक्षं विहंगमाः
te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ prabho
phalabhāranataṃ yadvatsvāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ
- 13
अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः
त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः
arjunastu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ
trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ
- 14
ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये
पार्थम् एवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः
मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye
pārtham evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ
mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati
- 15
शरवृष्टिं ततस्तां तु शरवर्षेण पाण्डवः
प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिम् इवाचलः
śaravṛṣṭiṃ tatastāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ
pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭim ivācalaḥ
- 16
तत्राद्भुतम् अपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम्
विमुक्तां बहुभिः शूरैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम्
tatrādbhutam apaśyāma bībhatsorhastalāghavam
vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām
- 17
यद् एको वारयामास मारुतो ऽभ्रगणान् इव
कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः
yad eko vārayāmāsa māruto 'bhragaṇān iva
karmaṇā tena pārthasya tutuṣurdevadānavāḥ
- 18
अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्प्रति भारत
मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे
atha kruddho raṇe pārthastrigartānprati bhārata
mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe
- 19
प्रादुरासीत्ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम्
पातयन्वै तरुगणान्विनिघ्नंश्चैव सैनिकान्
prādurāsīttato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam
pātayanvai tarugaṇānvinighnaṃścaiva sainikān
- 20
ततो द्रोणो ऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम्
शैलम् अन्यन्महाराज घोरम् अस्त्रं मुमोच ह
tato droṇo 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam
śailam anyanmahārāja ghoram astraṃ mumoca ha
- 21
द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्न् अस्त्रे महामृधे
प्रशशाम ततो वायुः प्रसन्नाश्चाभवन्दिशः
droṇena yudhi nirmukte tasminn astre mahāmṛdhe
praśaśāma tato vāyuḥ prasannāścābhavandiśaḥ
- 22
ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्य रथव्रजान्
निरुत्साहान्रणे चक्रे विमुखान्विपराक्रमान्
tataḥ pāṇḍusuto vīrastrigartasya rathavrajān
nirutsāhānraṇe cakre vimukhānviparākramān
- 23
ततो दुर्योधनो राजा कृपश्च रथिनां वरः
अश्वत्थामा ततः शल्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः
tato duryodhano rājā kṛpaśca rathināṃ varaḥ
aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ
- 24
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकश्च सबाह्लिकः
महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्दिशः
vindānuvindāvāvantyau bāhlikaśca sabāhlikaḥ
mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayandiśaḥ
- 25
तथैव भगदत्तश्च श्रुतायुश्च महाबलः
गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः
tathaiva bhagadattaśca śrutāyuśca mahābalaḥ
gajānīkena bhīmasya tāvavārayatāṃ diśaḥ
- 26
भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशां पते
शरौघैर्विविधैस्तूर्णं माद्रीपुत्राववारयन्
bhūriśravāḥ śalaścaiva saubalaśca viśāṃ pate
śaraughairvividhaistūrṇaṃ mādrīputrāvavārayan
- 27
भीष्मस्तु सहितः सर्वैर्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकैः
युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत्
bhīṣmastu sahitaḥ sarvairdhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ
yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat
- 28
आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरः
लेलिहन्सृक्किणी वीरो मृगराड् इव कानने
āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ
lelihansṛkkiṇī vīro mṛgarāḍ iva kānane
- 29
ततस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्य महाहवे
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तव सैन्यम् अभीषयत्
tatastu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave
avaplutya rathāttūrṇaṃ tava sainyam abhīṣayat
- 30
तम् उद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिनः
परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः
tam udvīkṣya gadāhastaṃ tataste gajasādinaḥ
parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ

