49 shlokas
- 1
संजय उवाच
एवं व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठम् अनुवर्तिषु
ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत
saṃjaya uvāca
evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu bhūyiṣṭham anuvartiṣu
brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata
- 2
न ह्यनीकम् अनीकेन समसज्जत संकुले
न रथा रथिभिः सार्धं न पदाताः पदातिभिः
na hyanīkam anīkena samasajjata saṃkule
na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ
- 3
अश्वा नाश्वैर् अयुध्यन्त न गजा गजयोधिभिः
महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत
aśvā nāśvair ayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ
mahānvyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata
- 4
नरनागरथेष्वेवं व्यवकीर्णेषु सर्वशः
क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषम् अजायत
naranāgaratheṣvevaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ
kṣaye tasminmahāraudre nirviśeṣam ajāyata
- 5
ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत
दुःशासनो विकर्णश्च रथान् आस्थाय सत्वराः
पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्
tataḥ śalyaḥ kṛpaścaiva citrasenaśca bhārata
duḥśāsano vikarṇaśca rathān āsthāya satvarāḥ
pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan
- 6
सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः
त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मज्जमानेव नौर्जले
sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ
trātāraṃ nādhyagacchadvai majjamāneva naurjale
- 7
यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति
तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माण्यकृन्तत
yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati
tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇyakṛntata
- 8
अतीव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना
नगमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः
atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā
nagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ
- 9
मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः
इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः
mṛdyamānāśca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ
iṣubhistāḍyamānāśca nārācaiśca sahasraśaḥ
- 10
पेतुर् आर्तस्वरं कृत्वा तत्र तत्र महागजाः
आबद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम्
petur ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ
ābaddhābharaṇaiḥ kāyairnihatānāṃ mahātmanām
- 11
छन्नम् आयोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः
तस्मिन्न् अतिमहाभीमे राजन्वीरवरक्षये
भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये
channam āyodhanaṃ reje śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ
tasminn atimahābhīme rājanvīravarakṣaye
bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye
- 12
ते पराक्रान्तम् आलोक्य राजन्युधि पितामहम्
न न्यवर्तन्त कौरव्या ब्रह्मलोकपुरस्कृताः
te parākrāntam ālokya rājanyudhi pitāmaham
na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ
- 13
इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम्
पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये
icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam
pāṇḍavān abhyavartanta tasminvīravarakṣaye
- 14
पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून्
क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप
pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhānbahūn
kleśānkṛtānsaputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa
- 15
भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकपुरस्कृताः
तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति स्म हृष्टवत्
bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥ
tāvakāṃstava putrāṃśca yodhayanti sma hṛṣṭavat
- 16
सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः
अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह
senāpatistu samare prāha senāṃ mahārathaḥ
abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha
- 17
सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सह सृञ्जयैः
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः
senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ
abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ
- 18
वध्यमानस्ततो राजन्पिता शांतनवस्तव
अमर्षवशम् आपन्नो योधयामास सृञ्जयान्
vadhyamānastato rājanpitā śāṃtanavastava
amarṣavaśam āpanno yodhayāmāsa sṛñjayān
- 19
तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता
सम्प्रदत्तास्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशिनी
tasya kīrtimatastāta purā rāmeṇa dhīmatā
sampradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī
- 20
स तां शिक्षाम् अधिष्ठाय कृत्वा परबलक्षयम्
अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः
भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा
sa tāṃ śikṣām adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayam
ahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ
bhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā
- 21
तस्मिंस्तु दिवसे प्राप्ते दशमे भरतर्षभ
भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे
गजाश्वम् अमितं हत्वा हताः सप्त महारथाः
tasmiṃstu divase prāpte daśame bharatarṣabha
bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge
gajāśvam amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ
- 22
हत्वा पञ्च सहस्राणि रथिनां प्रपितामहः
नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश
hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥ
narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa
- 23
तथा दन्तिसहस्रं च हयानाम् अयुतं पुनः
शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशां पते
tathā dantisahasraṃ ca hayānām ayutaṃ punaḥ
śikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate
- 24
ततः सर्वमहीपानां क्षोभयित्वा वरूथिनीम्
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः
tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīm
virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ
- 25
शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान्
सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैर्न्यपातयत्
śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān
sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallairnyapātayat
- 26
ये च केचन पार्थानाम् अभियाता धनंजयम्
राजानो भीष्मम् आसाद्य गतास्ते यमसादनम्
ye ca kecana pārthānām abhiyātā dhanaṃjayam
rājāno bhīṣmam āsādya gatāste yamasādanam
- 27
एवं दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः
अतीत्य सेनां पार्थानाम् अवतस्थे चमूमुखे
evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ
atītya senāṃ pārthānām avatasthe camūmukhe
- 28
स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमे ऽहनि
सेनयोर् अन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः
sa kṛtvā sumahatkarma tasminvai daśame 'hani
senayor antare tiṣṭhanpragṛhītaśarāsanaḥ
- 29
न चैनं पार्थिवा राजञ्शेकुः केचिन्निरीक्षितुम्
मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि
na cainaṃ pārthivā rājañśekuḥ kecinnirīkṣitum
madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi
- 30
यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे
तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत
yathā daityacamūṃ śakrastāpayāmāsa saṃyuge
tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃstāpayāmāsa bhārata

