37 shlokas
- 1
संजय उवाच
स तुद्यमानस्तु शरैर्धनंजयः पदा हतो नाग इव श्वसन्बली
बाणेन बाणेन महारथानां चिछेद चापानि रणे प्रसह्य
saṃjaya uvāca
sa tudyamānastu śarairdhanaṃjayaḥ padā hato nāga iva śvasanbalī
bāṇena bāṇena mahārathānāṃ cicheda cāpāni raṇe prasahya
- 2
संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन
विव्याध बाणैर्युगपन्महात्मा निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः
saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena
vivyādha bāṇairyugapanmahātmā niḥśeṣatāṃ teṣvatha manyamānaḥ
- 3
निपेतुर् आजौ रुधिरप्रदिग्धास्ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन्
विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा गतासवश्छिन्नतनुत्रकायाः
nipetur ājau rudhirapradigdhāste tāḍitāḥ śakrasutena rājan
vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā gatāsavaśchinnatanutrakāyāḥ
- 4
महीं गताः पार्थबलाभिभूता विचित्ररूपा युगपद्विनेशुः
दृष्ट्वा हतांस्तान्युधि राजपुत्रांस्त्रिगर्तराजः प्रययौ क्षणेन
mahīṃ gatāḥ pārthabalābhibhūtā vicitrarūpā yugapadvineśuḥ
dṛṣṭvā hatāṃstānyudhi rājaputrāṃstrigartarājaḥ prayayau kṣaṇena
- 5
तेषां रथानाम् अथ पृष्ठगोपा द्वात्रिंशद् अन्ये ऽभ्यपतन्त पार्थम्
तथैव ते संपरिवार्य पार्थं विकृष्य चापानि महारवाणि
अवीवृषन्बाणमहौघवृष्ट्या यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः
teṣāṃ rathānām atha pṛṣṭhagopā dvātriṃśad anye 'bhyapatanta pārtham
tathaiva te saṃparivārya pārthaṃ vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi
avīvṛṣanbāṇamahaughavṛṣṭyā yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ
- 6
सम्पीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या धनंजयस्तान्युधि जातरोषः
षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतैर्जघान तान् अप्यथ पृष्ठगोपान्
sampīḍyamānastu śaraughavṛṣṭyā dhanaṃjayastānyudhi jātaroṣaḥ
ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautairjaghāna tān apyatha pṛṣṭhagopān
- 7
षष्टिं रथांस्तान् अवजित्य संख्ये धनंजयः प्रीतमना यशस्वी
अथात्वरद्भीष्मवधाय जिष्णुर्बलानि राज्ञां समरे निहत्य
ṣaṣṭiṃ rathāṃstān avajitya saṃkhye dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī
athātvaradbhīṣmavadhāya jiṣṇurbalāni rājñāṃ samare nihatya
- 8
त्रिगर्तराजो निहतान्समीक्ष्य महारथांस्तान् अथ बन्धुवर्गान्
रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्ताञ्जगाम पार्थं त्वरितो वधाय
trigartarājo nihatānsamīkṣya mahārathāṃstān atha bandhuvargān
raṇe puraskṛtya narādhipāṃstāñjagāma pārthaṃ tvarito vadhāya
- 9
अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः
अभ्युद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता रिरक्षिषन्तो रथम् अर्जुनस्य
abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ
abhyudyayuste śitaśastrahastā rirakṣiṣanto ratham arjunasya
- 10
पार्थो ऽपि तान् आपततः समीक्ष्य त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान्
विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान्गाण्डीवमुक्तैर्निशितैः पृषत्कैः
भीष्मं यियासुर्युधि संददर्श दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः
pārtho 'pi tān āpatataḥ samīkṣya trigartarājñā sahitānnṛvīrān
vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmāngāṇḍīvamuktairniśitaiḥ pṛṣatkaiḥ
bhīṣmaṃ yiyāsuryudhi saṃdadarśa duryodhanaṃ saindhavādīṃśca rājñaḥ
- 11
आवारयिष्णून् अभिसम्प्रयाय मुहूर्तम् आयोध्य बलेन वीरः
उत्सृज्य राजानम् अनन्तवीर्यो जयद्रथादींश्च नृपान्महौजाः
ययौ ततो भीमबलो मनस्वी गाङ्गेयम् आजौ शरचापपाणिः
āvārayiṣṇūn abhisamprayāya muhūrtam āyodhya balena vīraḥ
utsṛjya rājānam anantavīryo jayadrathādīṃśca nṛpānmahaujāḥ
yayau tato bhīmabalo manasvī gāṅgeyam ājau śaracāpapāṇiḥ
- 12
युधिष्ठिरश्चोग्रबलो महात्मा समाययौ त्वरितो जातकोपः
मद्राधिपं समभित्यज्य संख्ये स्वभागम् आप्तं तम् अनन्तकीर्तिः
सार्धं स माद्रीसुतभीमसेनैर्भीष्मं ययौ शांतनवं रणाय
yudhiṣṭhiraścograbalo mahātmā samāyayau tvarito jātakopaḥ
madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye svabhāgam āptaṃ tam anantakīrtiḥ
sārdhaṃ sa mādrīsutabhīmasenairbhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya
- 13
तैः सम्प्रयुक्तः स महारथाग्र्यैर्गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी
न विव्यथे शांतनवो महात्मा समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः
taiḥ samprayuktaḥ sa mahārathāgryairgaṅgāsutaḥ samare citrayodhī
na vivyathe śāṃtanavo mahātmā samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ
- 14
अथैत्य राजा युधि सत्यसंधो जयद्रथो ऽत्युग्रबलो मनस्वी
चिछेद चापानि महारथानां प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण
athaitya rājā yudhi satyasaṃdho jayadratho 'tyugrabalo manasvī
cicheda cāpāni mahārathānāṃ prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa
- 15
युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च पार्थं तथा युधि संजातकोपः
दुर्योधनः क्रोधविषो महात्मा जघान बाणैर् अनलप्रकाशैः
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ
duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā jaghāna bāṇair analaprakāśaiḥ
- 16
कृपेण शल्येन शलेन चैव तथा विभो चित्रसेनेन चाजौ
विद्धाः शरैस्ते ऽतिविवृद्धकोपैर्देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः
kṛpeṇa śalyena śalena caiva tathā vibho citrasenena cājau
viddhāḥ śaraiste 'tivivṛddhakopairdevā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ
- 17
छिन्नायुधं शांतनवेन राजा शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः
अजातशत्रुः समरे महात्मा शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम्
chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ
ajātaśatruḥ samare mahātmā śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam
- 18
उक्त्वा तथा त्वं पितुर् अग्रतो माम् अहं हनिष्यामि महाव्रतं तम्
भीष्मं शरौघैर्विमलार्कवर्णैः सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा
uktvā tathā tvaṃ pitur agrato mām ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam
bhīṣmaṃ śaraughairvimalārkavarṇaiḥ satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā
- 19
त्वया न चैनां सफलां करोषि देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे
मिथ्याप्रतिज्ञो भव मा नृवीर रक्षस्व धर्मं च कुलं यशश्च
tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi devavrataṃ yanna nihaṃsi yuddhe
mithyāpratijño bhava mā nṛvīra rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaśca
- 20
प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसंघान्
शरौघजालैर् अतितिग्मतेजैः कालं यथा मृत्युकृतं क्षणेन
prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ sarvāṃstapantaṃ mama sainyasaṃghān
śaraughajālair atitigmatejaiḥ kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena
- 21
निकृत्तचापः समरानपेक्षः पराजितः शांतनवेन राज्ञा
विहाय बन्धून् अथ सोदरांश्च क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम्
nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ parājitaḥ śāṃtanavena rājñā
vihāya bandhūn atha sodarāṃśca kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam
- 22
दृष्ट्वा हि भीष्मं तम् अनन्तवीर्यं भग्नं च सैन्यं द्रवमाणम् एवम्
भीतो ऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र तथा हि ते मुखवर्णो ऽप्रहृष्टः
dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tam anantavīryaṃ bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇam evam
bhīto 'si nūnaṃ drupadasya putra tathā hi te mukhavarṇo 'prahṛṣṭaḥ
- 23
आज्ञायमाने ऽपि धनंजयेन महाहवे सम्प्रसक्ते नृवीर
कथं हि भीष्मात्प्रथितः पृथिव्यां भयं त्वम् अद्य प्रकरोषि वीर
ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena mahāhave samprasakte nṛvīra
kathaṃ hi bhīṣmātprathitaḥ pṛthivyāṃ bhayaṃ tvam adya prakaroṣi vīra
- 24
स धर्मराजस्य वचो निशम्य रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम्
प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन्
sa dharmarājasya vaco niśamya rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham
pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā pratatvare bhīṣmavadhāya rājan
- 25
तम् आपतन्तं महता जवेन शिखण्डिनं भीष्मम् अभिद्रवन्तम्
आवारयामास हि शल्य एनं शस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन
tam āpatantaṃ mahatā javena śikhaṇḍinaṃ bhīṣmam abhidravantam
āvārayāmāsa hi śalya enaṃ śastreṇa ghoreṇa sudurjayena
- 26
स चापि दृष्ट्वा समुदीर्यमाणम् अस्त्रं युगान्ताग्निसमप्रभावम्
नासौ व्यमुह्यद्द्रुपदस्य पुत्रो राजन्महेन्द्रप्रतिमप्रभावः
sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇam astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam
nāsau vyamuhyaddrupadasya putro rājanmahendrapratimaprabhāvaḥ
- 27
तस्थौ च तत्रैव महाधनुष्माञ्शरैस्तद् अस्त्रं प्रतिबाधमानः
अथाददे वारुणम् अन्यद् अस्त्रं शिखण्ड्यथोग्रं प्रतिघाताय तस्य
तद् अस्त्रम् अस्त्रेण विदार्यमाणं खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च
tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñśaraistad astraṃ pratibādhamānaḥ
athādade vāruṇam anyad astraṃ śikhaṇḍyathograṃ pratighātāya tasya
tad astram astreṇa vidāryamāṇaṃ khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśca
- 28
भीष्मस्तु राजन्समरे महात्मा धनुः सुचित्रं ध्वजम् एव चापि
छित्त्वानदत्पाण्डुसुतस्य वीरो युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः
bhīṣmastu rājansamare mahātmā dhanuḥ sucitraṃ dhvajam eva cāpi
chittvānadatpāṇḍusutasya vīro yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ
- 29
ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम्
गदां प्रगृह्याभिपपात संख्ये जयद्रथं भीमसेनः पदातिः
tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam
gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ
- 30
तम् आपतन्तं महता जवेन जयद्रथः सगदं भीमसेनम्
विव्याध घोरैर्यमदण्डकल्पैः शितैः शरैः पञ्चशतैः समन्तात्
tam āpatantaṃ mahatā javena jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam
vivyādha ghorairyamadaṇḍakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt

