41 shlokas
- 1
संजय उवाच
विमुखीकृत्य तान्सर्वांस्तावकान्युधि राक्षसः
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनम् उपाद्रवत्
saṃjaya uvāca
vimukhīkṛtya tānsarvāṃstāvakānyudhi rākṣasaḥ
jighāṃsurbharataśreṣṭha duryodhanam upādravat
- 2
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम्
अभ्यधावज्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाः
tam āpatantaṃ samprekṣya rājānaṃ prati vegitam
abhyadhāvajjighāṃsantastāvakā yuddhadurmadāḥ
- 3
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः
तम् एकम् अभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत्
tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ
tam ekam abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat
- 4
अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन्
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः
athainaṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayan
parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ
- 5
स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
उत्पपात तदाकाशं समन्ताद्वैनतेयवत्
sa gāḍhaviddho vyathitastottrārdita iva dvipaḥ
utpapāta tadākāśaṃ samantādvainateyavat
- 6
व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदः
दिशः खं प्रदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः
vyanadatsumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ
diśaḥ khaṃ pradiśaścaiva nādayanbhairavasvanaḥ
- 7
राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः
उवाच भरतश्रेष्ठो भीमसेनम् इदं वचः
rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ
uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ
- 8
युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैः
यथास्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम्
अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम्
yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ
yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam
atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam
- 9
पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुम् उद्यतः
तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः
pitāmahaśca saṃkruddhaḥ pāñcālānhantum udyataḥ
teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ
- 10
एतच्छ्रुत्वा महाबाहो कार्यद्वयम् उपस्थितम्
गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम्
etacchrutvā mahābāho kāryadvayam upasthitam
gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam
- 11
भ्रातुर्वचनम् आज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः
प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान्
वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिः
bhrāturvacanam ājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ
prayayau siṃhanādena trāsayansarvapārthivān
vegena mahatā rājanparvakāle yathodadhiḥ
- 12
तम् अन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः
tam anvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥ
śreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ
- 13
अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः
क्षत्रदेवश्च विक्रान्तः क्षत्रधर्मा तथैव च
abhimanyumukhāścaiva draupadeyā mahārathāḥ
kṣatradevaśca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca
- 14
अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलम् आस्थितः
महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन्
anūpādhipatiścaiva nīlaḥ svabalam āsthitaḥ
mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan
- 15
कुञ्जरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिः
अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम्
kuñjaraiśca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥ
abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam
- 16
सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव हि
खुरशब्दनिनादैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम्
siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi
khuraśabdaninādaiśca kampayanto vasuṃdharām
- 17
तेषाम् आपततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम्
भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा
परिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचम्
teṣām āpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam
bhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā
parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam
- 18
ततः प्रववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम्
तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanām
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinām
- 19
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यम् अभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
व्यतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम्
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ
anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire
vyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham
- 20
हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सह
अन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः
hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha
anyonyaṃ samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ
- 21
सहसा चाभवत्तीव्रं संनिपातान्महद्रजः
रथाश्वगजपत्तीनां पदनेमिसमुद्धतम्
sahasā cābhavattīvraṃ saṃnipātānmahadrajaḥ
rathāśvagajapattīnāṃ padanemisamuddhatam
- 22
धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत्
नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम्
dhūmrāruṇaṃ rajastīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot
naiva sve na pare rājansamajānanparasparam
- 23
पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा
निर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लोमहर्षणे
pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā
nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe
- 24
शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम्
सुमहान् अभवच्छब्दो वंशानाम् इव दह्यताम्
śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatām
sumahān abhavacchabdo vaṃśānām iva dahyatām
- 25
गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्त्रतरङ्गिणी
प्रावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला
gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntrataraṅgiṇī
prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā
- 26
नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे
शुश्रुवे सुमहाञ्शब्दः पतताम् अश्मनाम् इव
narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe
śuśruve sumahāñśabdaḥ patatām aśmanām iva
- 27
विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः
अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाभूद्वसुंधरा
viśiraskairmanuṣyaiśca chinnagātraiśca vāraṇaiḥ
aśvaiḥ saṃbhinnadehaiśca saṃkīrṇābhūdvasuṃdharā
- 28
नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यम् अभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ
anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire
- 29
हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः
समाहत्य रणे ऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः
hayā hayānsamāsādya preṣitā hayasādibhiḥ
samāhatya raṇe 'nyonyaṃ nipeturgatajīvitāḥ
- 30
नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्
उरांस्युरोभिर् अन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे
narā narānsamāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam
urāṃsyurobhir anyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire

