115 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
तथा प्रतिसमादिष्टः कलिङ्गो वाहिनीपतिः
कथम् अद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ
katham adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam
- 2
चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिम् इवान्तकम्
योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया
carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇim ivāntakam
yodhayāmāsa samare kaliṅgaḥ saha senayā
- 3
संजय उवाच
पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः
महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति
saṃjaya uvāca
putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ
mahatyā senayā guptaḥ prāyādbhīmarathaṃ prati
- 4
ताम् आपतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम्
रथनागाश्वकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम्
tām āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm
rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām
- 5
भीमसेनः कलिङ्गानाम् आर्छद्भारत वाहिनीम्
केतुमन्तं च नैषादिम् आयान्तं सह चेदिभिः
bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchadbhārata vāhinīm
ketumantaṃ ca naiṣādim āyāntaṃ saha cedibhiḥ
- 6
ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह
आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु
tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha
āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu
- 7
रथैर् अनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः
अयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान्
भीमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत्
rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ
ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān
bhīmasenaṃ raṇe rājansamantātparyavārayat
- 8
चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपुरोगमाः
अभ्यवर्तन्त सहसा निषादान्सह राजभिः
cedimatsyakarūṣāśca bhīmasenapurogamāḥ
abhyavartanta sahasā niṣādānsaha rājabhiḥ
- 9
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम्
प्रजानन्न च योधान्स्वान्परस्परजिघांसया
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam
prajānanna ca yodhānsvānparasparajighāṃsayā
- 10
घोरम् आसीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः
यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया
ghoram āsīttato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ
yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā
- 11
तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत
बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः
tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata
babhūva sumahāñśabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ
- 12
अन्योन्यस्य तदा योधा निकृन्तन्तो विशां पते
महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशशोणितसंनिभाम्
anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate
mahīṃ cakruścitāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām
- 13
योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया
स्वान् अप्याददते स्वाश्च शूराः समरदुर्जयाः
yodhāṃśca svānparānvāpi nābhyajānañjighāṃsayā
svān apyādadate svāśca śūrāḥ samaradurjayāḥ
- 14
विमर्दः सुमहान् आसीद् अल्पानां बहुभिः सह
कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशां पते
vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṃ bahubhiḥ saha
kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiśca viśāṃ pate
- 15
कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः
भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः
kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ
bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ
- 16
सर्वैः कलिङ्गैर् आसन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु
स्वबाहुबलम् आस्थाय न न्यवर्तत पाण्डवः
sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu
svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ
- 17
न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः
शितैर् अवाकिरन्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम्
na cacāla rathopasthādbhīmaseno mahābalaḥ
śitair avākiranbāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm
- 18
कलिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः
शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः
kaliṅgastu maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ
śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ
- 19
ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः
योधयामास कालिङ्गान्स्वबाहुबलम् आश्रितः
tato bhīmo mahābāhurvidhunvanruciraṃ dhanuḥ
yodhayāmāsa kāliṅgānsvabāhubalam āśritaḥ
- 20
शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून्
अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः
ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा
śakradevastu samare visṛjansāyakānbahūn
aśvāñjaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā
- 21
हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः
शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम्
hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmaseno mahābalaḥ
śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām
- 22
स तया निहतो राजन्कलिङ्गस्य सुतो रथात्
सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम्
sa tayā nihato rājankaliṅgasya suto rathāt
sadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam
- 23
हतम् आत्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः
रथैर् अनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः
hatam ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ
rathair anekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ
- 24
ततो भीमो महाबाहुर्गुर्वीं त्यक्त्वा महागदाम्
उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम्
tato bhīmo mahābāhurgurvīṃ tyaktvā mahāgadām
udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam
- 25
चर्म चाप्रतिमं राजन्न् आर्षभं पुरुषर्षभ
नक्षत्रैर् अर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम्
carma cāpratimaṃ rājann ārṣabhaṃ puruṣarṣabha
nakṣatrair ardhacandraiśca śātakumbhamayaiścitam
- 26
कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्याम् अवमृज्य ह
प्रगृह्य च शरं घोरम् एकं सर्पविषोपमम्
प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः
kaliṅgastu tataḥ kruddho dhanurjyām avamṛjya ha
pragṛhya ca śaraṃ ghoram ekaṃ sarpaviṣopamam
prāhiṇodbhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ
- 27
तम् आपतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम्
भीमसेनो द्विधा राजंश्चिछेद विपुलासिना
उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम्
tam āpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram
bhīmaseno dvidhā rājaṃścicheda vipulāsinā
udakrośacca saṃhṛṣṭastrāsayāno varūthinīm
- 28
कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे
तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान्
kaliṅgastu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge
tomarānprāhiṇocchīghraṃ caturdaśa śilāśitān
- 29
तान् अप्राप्तान्महाबाहुः खगतान् एव पाण्डवः
चिछेद सहसा राजन्न् असंभ्रान्तो वरासिना
tān aprāptānmahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ
cicheda sahasā rājann asaṃbhrānto varāsinā
- 30
निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश
भानुमन्तम् अभिप्रेक्ष्य प्राद्रवत्पुरुषर्षभः
nikṛtya tu raṇe bhīmastomarānvai caturdaśa
bhānumantam abhiprekṣya prādravatpuruṣarṣabhaḥ

