55 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
बहूनीह विचित्राणि द्वैरथानि स्म संजय
पाण्डूनां मामकैः सार्धम् अश्रौषं तव जल्पतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjaya
pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdham aśrauṣaṃ tava jalpataḥ
- 2
न चैव मामकं कंचिद्धृष्टं शंससि संजय
नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टान् अभग्नांश्चैव शंससि
na caiva māmakaṃ kaṃciddhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya
nityaṃ pāṇḍusutānhṛṣṭān abhagnāṃścaiva śaṃsasi
- 3
जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः
वदसे संयुगे सूत दिष्टम् एतद् असंशयम्
jīyamānānvimanaso māmakānvigataujasaḥ
vadase saṃyuge sūta diṣṭam etad asaṃśayam
- 4
संजय उवाच
यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः
दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ
saṃjaya uvāca
yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ
darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha
- 5
गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम्
महोदधिगुणाभ्यासाल्लवणत्वं निगच्छति
gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam
mahodadhiguṇābhyāsāllavaṇatvaṃ nigacchati
- 6
तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां महात्मनाम्
प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे
tathā tatpauruṣaṃ rājaṃstāvakānāṃ mahātmanām
prāpya pāṇḍusutānvīrānvyarthaṃ bhavati saṃyuge
- 7
घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम्
न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुम् अर्हसि
ghaṭamānānyathāśakti kurvāṇānkarma duṣkaram
na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāngantum arhasi
- 8
तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशां पते
पृथिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः
tavāparādhātsumahānsaputrasya viśāṃ pate
pṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ
- 9
आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप
न हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान्नापि जीवितम्
ātmadoṣātsamutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa
na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthānnāpi jīvitam
- 10
युद्धे सुकृतिनां लोकान् इच्छन्तो वसुधाधिपाः
चमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः
yuddhe sukṛtināṃ lokān icchanto vasudhādhipāḥ
camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ
- 11
पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः
तन्ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम्
pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ
tanmamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam
- 12
आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौ
इरावन्तम् अभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौ
तेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau
irāvantam abhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭau
teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam
- 13
इरावांस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ
विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः
तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ
irāvāṃstu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau
vivyādha niśitaistūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
tāvenaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau
- 14
युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत
यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम्
yudhyatāṃ hi tathā rājanviśeṣo na vyadṛśyata
yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām
- 15
इरावांस्तु ततो राजन्न् अनुविन्दस्य सायकैः
चतुर्भिश्चतुरो वाहान् अनयद्यमसादनम्
irāvāṃstu tato rājann anuvindasya sāyakaiḥ
caturbhiścaturo vāhān anayadyamasādanam
- 16
भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष
चिछेद समरे राजंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत्
bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa
cicheda samare rājaṃstad adbhutam ivābhavat
- 17
त्यक्त्वानुविन्दो ऽथ रथं विन्दस्य रथम् आस्थितः
धनुर्गृहीत्वा नवमं भारसाधनम् उत्तमम्
tyaktvānuvindo 'tha rathaṃ vindasya ratham āsthitaḥ
dhanurgṛhītvā navamaṃ bhārasādhanam uttamam
- 18
तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ
शरान्मुमुचतुस्तूर्णम् इरावति महात्मनि
tāvekasthau raṇe vīrāvāvantyau rathināṃ varau
śarānmumucatustūrṇam irāvati mahātmani
- 19
ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः
दिवाकरपथं प्राप्य छादयामासुर् अम्बरम्
tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ
divākarapathaṃ prāpya chādayāmāsur ambaram
- 20
इरावांस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ
ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत्
irāvāṃstu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau
vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpyapātayat
- 21
तस्मिन्निपतिते भूमौ गतसत्त्वे ऽथ सारथौ
रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्तहयस्ततः
tasminnipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau
rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayastataḥ
- 22
तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुतः
पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम्
tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ
pauruṣaṃ khyāpayaṃstūrṇaṃ vyadhamattava vāhinīm
- 23
सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः
वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेव मानवः
sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ
vegānbahuvidhāṃścakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ
- 24
हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत्
रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः
haiḍimbo rākṣasendrastu bhagadattaṃ samādravat
rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ
- 25
ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितः
यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये
tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ
yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye
- 26
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः
विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः
tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaśca samāgatāḥ
viśeṣaṃ na sma vividurhaiḍimbabhagadattayoḥ
- 27
यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान्
तथैव समरे राजंस्त्रासयामास पाण्डवान्
yathā surapatiḥ śakrastrāsayāmāsa dānavān
tathaiva samare rājaṃstrāsayāmāsa pāṇḍavān
- 28
तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतोदिशम्
त्रातारं नाभ्यविन्दन्त स्वेष्वनीकेषु भारत
tena vidrāvyamāṇāste pāṇḍavāḥ sarvatodiśam
trātāraṃ nābhyavindanta sveṣvanīkeṣu bhārata
- 29
भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत
शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः
bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata
śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ
- 30
निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत
आसीन्निष्टानको घोरस्तव सैन्येषु संयुगे
nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata
āsīnniṣṭānako ghorastava sainyeṣu saṃyuge

