79 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततो भूरिश्रवा राजन्सात्यकिं नवभिः शरैः
अविध्यद्भृशसंक्रुद्धस्तोत्त्रैर् इव महाद्विपम्
saṃjaya uvāca
tato bhūriśravā rājansātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
avidhyadbhṛśasaṃkruddhastottrair iva mahādvipam
- 2
कौरवं सात्यकिश्चैव शरैः संनतपर्वभिः
अवाकिरद् अमेयात्मा सर्वलोकस्य पश्यतः
kauravaṃ sātyakiścaiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
avākirad ameyātmā sarvalokasya paśyataḥ
- 3
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः
सौमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात्पर्यवारयत्
tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ
saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantātparyavārayat
- 4
तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे
परिवार्य स्थिताः संख्ये समन्तात्सुमहौजसः
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe
parivārya sthitāḥ saṃkhye samantātsumahaujasaḥ
- 5
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदाम् उद्यम्य भारत
दुर्योधनमुखान्सर्वान्पुत्रांस्ते पर्यवारयत्
bhīmasenastu saṃkruddho gadām udyamya bhārata
duryodhanamukhānsarvānputrāṃste paryavārayat
- 6
रथैर् अनेकसाहस्रैः क्रोधामर्षसमन्वितः
नन्दकस्तव पुत्रस्तु भीमसेनं महाबलम्
विव्याध निशितैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः
rathair anekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ
nandakastava putrastu bhīmasenaṃ mahābalam
vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ
- 7
दुर्योधनस्तु समरे भीमसेनं महाबलम्
आजघानोरसि क्रुद्धो मार्गणैर्निशितैस्त्रिभिः
duryodhanastu samare bhīmasenaṃ mahābalam
ājaghānorasi kruddho mārgaṇairniśitaistribhiḥ
- 8
ततो भीमो महाबाहुः स्वरथं सुमहाबलः
आरुरोह रथश्रेष्ठं विशोकं चेदम् अब्रवीत्
tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ
āruroha rathaśreṣṭhaṃ viśokaṃ cedam abravīt
- 9
एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्रा महाबलाः
माम् एव भृशसंक्रुद्धा हन्तुम् अभ्युद्यता युधि
ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ
mām eva bhṛśasaṃkruddhā hantum abhyudyatā yudhi
- 10
एतान् अद्य हनिष्यामि पश्यतस्ते न संशयः
तस्मान्ममाश्वान्संग्रामे यत्तः संयच्छ सारथे
etān adya haniṣyāmi paśyataste na saṃśayaḥ
tasmānmamāśvānsaṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe
- 11
एवम् उक्त्वा ततः पार्थः पुत्रं दुर्योधनं तव
विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः
नन्दकं च त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे
evam uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava
vivyādha daśabhistīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
nandakaṃ ca tribhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare
- 12
तं तु दुर्योधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम्
त्रिभिर् अन्यैः सुनिशितैर्विशोकं प्रत्यविध्यत
taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam
tribhir anyaiḥ suniśitairviśokaṃ pratyavidhyata
- 13
भीमस्य च रणे राजन्धनुश्चिछेद भास्वरम्
मुष्टिदेशे शरैस्तीक्ष्णैस्त्रिभी राजा हसन्न् इव
bhīmasya ca raṇe rājandhanuścicheda bhāsvaram
muṣṭideśe śaraistīkṣṇaistribhī rājā hasann iva
- 14
भीमस्तु प्रेक्ष्य यन्तारं विशोकं संयुगे तदा
पीडितं विशिखैस्तीक्ष्णैस्तव पुत्रेण धन्विना
bhīmastu prekṣya yantāraṃ viśokaṃ saṃyuge tadā
pīḍitaṃ viśikhaistīkṣṇaistava putreṇa dhanvinā
- 15
अमृष्यमाणः संक्रुद्धो धनुर्दिव्यं परामृशत्
पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ
amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddho dhanurdivyaṃ parāmṛśat
putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha
- 16
समादत्त च संरब्धः क्षुरप्रं लोमवाहिनम्
तेन चिछेद नृपतेर्भीमः कार्मुकम् उत्तमम्
samādatta ca saṃrabdhaḥ kṣurapraṃ lomavāhinam
tena cicheda nṛpaterbhīmaḥ kārmukam uttamam
- 17
सो ऽपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधेन प्रज्वलन्न् इव
अन्यत्कार्मुकम् आदत्त सत्वरं वेगवत्तरम्
so 'pavidhya dhanuśchinnaṃ krodhena prajvalann iva
anyatkārmukam ādatta satvaraṃ vegavattaram
- 18
संधत्त विशिखं घोरं कालमृत्युसमप्रभम्
तेनाजघान संक्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे
saṃdhatta viśikhaṃ ghoraṃ kālamṛtyusamaprabham
tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare
- 19
स गाढविद्धो व्यथितः स्यन्दनोपस्थ आविशत्
स निषण्णो रथोपस्थे मूर्छाम् अभिजगाम ह
sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syandanopastha āviśat
sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrchām abhijagāma ha
- 20
तं दृष्ट्वा व्यथितं भीमम् अभिमन्युपुरोगमाः
नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः
taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmam abhimanyupurogamāḥ
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
- 21
ततस्तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम्
पातयामासुर् अव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि
tatastu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām
pātayāmāsur avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani
- 22
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः
दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ
duryodhanaṃ tribhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ
- 23
शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर्विव्याध पाण्डवः
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः स विद्धो व्यपयाद्रणात्
śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarairvivyādha pāṇḍavaḥ
rukmapuṅkhairmaheṣvāsaḥ sa viddho vyapayādraṇāt
- 24
प्रत्युद्ययुस्ततो भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश
सेनापतिः सुषेणश्च जलसंधः सुलोचनः
pratyudyayustato bhīmaṃ tava putrāścaturdaśa
senāpatiḥ suṣeṇaśca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ
- 25
उग्रो भीमरथो भीमो भीमबाहुर् अलोलुपः
दुर्मुखो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः
ugro bhīmaratho bhīmo bhīmabāhur alolupaḥ
durmukho duṣpradharṣaśca vivitsurvikaṭaḥ samaḥ
- 26
विसृजन्तो बहून्बाणान्क्रोधसंरक्तलोचनाः
भीमसेनम् अभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम्
visṛjanto bahūnbāṇānkrodhasaṃraktalocanāḥ
bhīmasenam abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam
- 27
पुत्रांस्तु तव सम्प्रेक्ष्य भीमसेनो महाबलः
सृक्किणी विलिहन्वीरः पशुमध्ये वृको यथा
सेनापतेः क्षुरप्रेण शिरश्चिछेद पाण्डवः
putrāṃstu tava samprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ
sṛkkiṇī vilihanvīraḥ paśumadhye vṛko yathā
senāpateḥ kṣurapreṇa śiraścicheda pāṇḍavaḥ
- 28
जलसंधं विनिर्भिद्य सो ऽनयद्यमसादनम्
सुषेणं च ततो हत्वा प्रेषयामास मृत्यवे
jalasaṃdhaṃ vinirbhidya so 'nayadyamasādanam
suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayāmāsa mṛtyave
- 29
उग्रस्य सशिरस्त्राणं शिरश्चन्द्रोपमं भुवि
पातयामास भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम्
ugrasya saśirastrāṇaṃ śiraścandropamaṃ bhuvi
pātayāmāsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam
- 30
भीमबाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं ससारथिम्
निनाय समरे भीमः परलोकाय मारिष
bhīmabāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sasārathim
nināya samare bhīmaḥ paralokāya māriṣa

