65 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
कथम् आसंस्तदा योधा हीना भीष्मेण संजय
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा
dhṛtarāṣṭra uvāca
katham āsaṃstadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya
balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā
- 2
तदैव निहतान्मन्ये कुरून् अन्यांश्च पार्थिवान्
न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजे
tadaiva nihatānmanye kurūn anyāṃśca pārthivān
na prāharadyadā bhīṣmo ghṛṇitvāddrupadātmaje
- 3
ततो दुःखतरं मन्ये किम् अन्यत्प्रभविष्यति
यद् अद्य पितरं श्रुत्वा निहतं मम दुर्मतेः
tato duḥkhataraṃ manye kim anyatprabhaviṣyati
yad adya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ
- 4
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजय
श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya
śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yanna dīryate
- 5
पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे
न हतो जामदग्न्येन दिव्यैर् अस्त्रैः स्म यः पुरा
punaḥ punarna mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe
na hato jāmadagnyena divyair astraiḥ sma yaḥ purā
- 6
यद् अद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयम् इच्छता
चेष्टितं नरसिंहेन तन्मे कथय संजय
yad adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayam icchatā
ceṣṭitaṃ narasiṃhena tanme kathaya saṃjaya
- 7
संजय उवाच
सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन्
पाञ्चालानां ददद्धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
saṃjaya uvāca
sāyāhne nyapatadbhūmau dhārtarāṣṭrānviṣādayan
pāñcālānāṃ dadaddharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
- 8
स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीम् अस्पृशंस्तदा
भीष्मो रथात्प्रपतितः प्रच्युतो धरणीतले
sa śete śaratalpastho medinīm aspṛśaṃstadā
bhīṣmo rathātprapatitaḥ pracyuto dharaṇītale
- 9
हा हेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत
सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये
hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata
sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye
- 10
उभयोः सेनयो राजन्क्षत्रियान्भयम् आविशत्
भीष्मं शांतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम्
कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशां पते
ubhayoḥ senayo rājankṣatriyānbhayam āviśat
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam
kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāśca viśāṃ pate
- 11
खं तमोवृतम् आसीच्च नासीद्भानुमतः प्रभा
ररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते
khaṃ tamovṛtam āsīcca nāsīdbhānumataḥ prabhā
rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate
- 12
अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ऽयं ब्रह्मविदां गतिः
इत्यभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम्
ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho 'yaṃ brahmavidāṃ gatiḥ
ityabhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham
- 13
अयं पितरम् आज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुरा
ऊर्ध्वरेतसम् आत्मानं चकार पुरुषर्षभः
ayaṃ pitaram ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā
ūrdhvaretasam ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ
- 14
इति स्म शरतल्पस्थं भरतानाम् अमध्यमम्
ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः
iti sma śaratalpasthaṃ bharatānām amadhyamam
ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ
- 15
हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहे
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव च भारत
hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe
na kiṃcitpratyapadyanta putrāstava ca bhārata
- 16
विवर्णवदनाश्चासन्गतश्रीकाश्च भारत
अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः
vivarṇavadanāścāsangataśrīkāśca bhārata
atiṣṭhanvrīḍitāścaiva hriyā yuktā hyadhomukhāḥ
- 17
पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः
सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान्
pāṇḍavāśca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ
sarve dadhmurmahāśaṅkhānhemajālapariṣkṛtān
- 18
भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघ
अपश्याम रणे राजन्भीमसेनं महाबलम्
आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम्
bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha
apaśyāma raṇe rājanbhīmasenaṃ mahābalam
ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam
- 19
निहत्य समरे शत्रून्महाबलसमन्वितान्
संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणाम् अभवत्तदा
nihatya samare śatrūnmahābalasamanvitān
saṃmohaścāpi tumulaḥ kurūṇām abhavattadā
- 20
कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुः
तथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे
हाहाकारम् अभूत्सर्वं निर्मर्यादम् अवर्तत
karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhurmuhuḥ
tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare
hāhākāram abhūtsarvaṃ nirmaryādam avartata
- 21
दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव
उत्तमं जवम् आस्थाय द्रोणानीकं समाद्रवत्
dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanastava
uttamaṃ javam āsthāya droṇānīkaṃ samādravat
- 22
भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः
प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यम् अभिचोदयन्
bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ
prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyam abhicodayan
- 23
तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन्
दुःशासनं महाराज किम् अयं वक्ष्यतीति वै
tam āyāntam abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan
duḥśāsanaṃ mahārāja kim ayaṃ vakṣyatīti vai
- 24
ततो द्रोणाय निहतं भीष्मम् आचष्ट कौरवः
द्रोणस्तद् अप्रियं श्रुत्वा सहसा न्यपतद्रथात्
tato droṇāya nihataṃ bhīṣmam ācaṣṭa kauravaḥ
droṇastad apriyaṃ śrutvā sahasā nyapatadrathāt
- 25
स संज्ञाम् उपलभ्याथ भारद्वाजः प्रतापवान्
निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष
sa saṃjñām upalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān
nivārayāmāsa tadā svānyanīkāni māriṣa
- 26
विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान्
दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैर् अवहारम् अकारयन्
vinivṛttānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān
dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktair avahāram akārayan
- 27
विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशः
विमुक्तकवचाः सर्वे भीष्मम् ईयुर्नराधिपाः
vinivṛtteṣu sainyeṣu pāraṃparyeṇa sarvaśaḥ
vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmam īyurnarādhipāḥ
- 28
व्युपारम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशः
उपतस्थुर्महात्मानं प्रजापतिम् इवामराः
vyupāramya tato yuddhādyodhāḥ śatasahasraśaḥ
upatasthurmahātmānaṃ prajāpatim ivāmarāḥ
- 29
ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम्
अभिवाद्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह
te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham
abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha
- 30
अथ पाण्डून्कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान्
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस्तदा
atha pāṇḍūnkurūṃścaiva praṇipatyāgrataḥ sthitān
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā

