104 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम्
पुनर् एव महानादं व्यसृजन्त महारथाः
saṃjaya uvāca
tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam
punar eva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ
- 2
पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषाम् अनुयायिनः
दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान्
pāṇḍavāḥ somakāścaiva ye caiṣām anuyāyinaḥ
dadhmuśca muditāḥ śaṅkhānvīrāḥ sāgarasaṃbhavān
- 3
ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महान् अभूत्
tato bheryaśca peśyaśca krakacā goviṣāṇikāḥ
sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahān abhūt
- 4
अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनेश्वर
सिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया
atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraśca janeśvara
siddhacāraṇasaṃghāśca samīyuste didṛkṣayā
- 5
ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्
समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद्वैशसं महत्
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum
samīyustatra sahitā draṣṭuṃ tadvaiśasaṃ mahat
- 6
ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यते
ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप
tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate
te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa
- 7
विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम्
अवरुह्य रथात्तूर्णं पद्भ्याम् एव कृताञ्जलिः
vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham
avaruhya rathāttūrṇaṃ padbhyām eva kṛtāñjaliḥ
- 8
पितामहम् अभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः
वाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्
pitāmaham abhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm
- 9
तं प्रयान्तम् अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः
अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितो ऽन्वयात्
taṃ prayāntam abhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥ
avatīrya rathāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito 'nvayāt
- 10
वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतो ऽनुजगाम ह
यथामुख्याश्च राजानस्तम् अन्वाजग्मुर् उत्सुकाः
vāsudevaśca bhagavānpṛṣṭhato 'nujagāma ha
yathāmukhyāśca rājānastam anvājagmur utsukāḥ
- 11
अर्जुन उवाच
किं ते व्यवसितं राजन्यद् अस्मान् अपहाय वै
पद्भ्याम् एव प्रयातो ऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्
arjuna uvāca
kiṃ te vyavasitaṃ rājanyad asmān apahāya vai
padbhyām eva prayāto 'si prāṅmukho ripuvāhinīm
- 12
भीमसेन उवाच
क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः
दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄन् उत्सृज्य पार्थिव
bhīmasena uvāca
kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ
daṃśiteṣvarisainyeṣu bhrātṝn utsṛjya pārthiva
- 13
नकुल उवाच
एवंगते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत
भीर्मे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु
nakula uvāca
evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata
bhīrme dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavānkva nu
- 14
सहदेव उवाच
अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये
योद्धव्ये क्व नु गन्तासि शत्रून् अभिमुखो नृप
sahadeva uvāca
asminraṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye
yoddhavye kva nu gantāsi śatrūn abhimukho nṛpa
- 15
संजय उवाच
एवम् आभाष्यमाणो ऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दन
नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः
saṃjaya uvāca
evam ābhāṣyamāṇo 'pi bhrātṛbhiḥ kurunandana
novāca vāgyataḥ kiṃcidgacchatyeva yudhiṣṭhiraḥ
- 16
तान् उवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः
अभिप्रायो ऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्न् इव
tān uvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ
abhiprāyo 'sya vijñāto mayeti prahasann iva
- 17
एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यम् एव च
अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवो ऽरिभिः
eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyam eva ca
anumānya gurūnsarvānyotsyate pārthivo 'ribhiḥ
- 18
श्रूयते हि पुराकल्पे गुरून् अननुमान्य यः
युध्यते स भवेद्व्यक्तम् अपध्यातो महत्तरैः
śrūyate hi purākalpe gurūn ananumānya yaḥ
yudhyate sa bhavedvyaktam apadhyāto mahattaraiḥ
- 19
अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः
ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेद् इति मतिर्मम
anumānya yathāśāstraṃ yastu yudhyenmahattaraiḥ
dhruvastasya jayo yuddhe bhaved iti matirmama
- 20
एवं ब्रुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं प्रति
हाहाकारो महान् आसीन्निःशब्दास्त्वपरे ऽभवन्
evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ prati
hāhākāro mahān āsīnniḥśabdāstvapare 'bhavan
- 21
दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः
मिथः संकथयांचक्रुर्नेशो ऽस्ति कुलपांसनः
dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāddhārtarāṣṭrasya sainikāḥ
mithaḥ saṃkathayāṃcakrurneśo 'sti kulapāṃsanaḥ
- 22
व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्मम् अन्तिकात्
युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः
vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmam antikāt
yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ
- 23
धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे
नकुले सहदेवे च भीतो ऽभ्येति च पाण्डवः
dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare
nakule sahadeve ca bhīto 'bhyeti ca pāṇḍavaḥ
- 24
न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि
यथास्य हृदयं भीतम् अल्पसत्त्वस्य संयुगे
na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi
yathāsya hṛdayaṃ bhītam alpasattvasya saṃyuge
- 25
ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान्
हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक्
tataste kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān
hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak
- 26
व्यनिन्दन्त ततः सर्वे योधास्तत्र विशां पते
युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन ह
vyanindanta tataḥ sarve yodhāstatra viśāṃ pate
yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha
- 27
ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम्
निःशब्दम् अभवत्तूर्णं पुनर् एव विशां पते
tatastatkauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiram
niḥśabdam abhavattūrṇaṃ punar eva viśāṃ pate
- 28
किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति
किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति
kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati
kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāviti
- 29
विवक्षितं किम् अस्येति संशयः सुमहान् अभूत्
उभयोः सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा
vivakṣitaṃ kim asyeti saṃśayaḥ sumahān abhūt
ubhayoḥ senayo rājanyudhiṣṭhirakṛte tadā
- 30
स विगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम्
भीष्मम् एवाभ्ययात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः
sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām
bhīṣmam evābhyayāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

