37 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावद् इह संजय
विष्कम्भम् अस्य प्रब्रूहि परिमाणं च तत्त्वतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
jambūkhaṇḍastvayā prokto yathāvad iha saṃjaya
viṣkambham asya prabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ
- 2
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यग् अच्छिद्रदर्शन
शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च संजय
samudrasya pramāṇaṃ ca samyag acchidradarśana
śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca saṃjaya
- 3
शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च
ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा
śālmalaṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca
brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayostathā
- 4
संजय उवाच
राजन्सुबहवो द्वीपा यैर् इदं संततं जगत्
सप्त त्वहं प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहांस्तथा
saṃjaya uvāca
rājansubahavo dvīpā yair idaṃ saṃtataṃ jagat
sapta tvahaṃ pravakṣyāmi candrādityau grahāṃstathā
- 5
अष्टादश सहस्राणि योजनानां विशां पते
षट्शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः
aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ viśāṃ pate
ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ
- 6
लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः
नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः
lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ
nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ
- 7
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैर् उपशोभितः
सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः
naikadhātuvicitraiśca parvatair upaśobhitaḥ
siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ
- 8
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावद् इह पार्थिव
शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन
śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvad iha pārthiva
śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana
- 9
जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिप
विष्कम्भेण महाराज सागरो ऽपि विभागशः
क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारितः
jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa
viṣkambheṇa mahārāja sāgaro 'pi vibhāgaśaḥ
kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ
- 10
तत्र पुण्या जनपदा न तत्र म्रियते जनः
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते
tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥ
kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te
- 11
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ
उक्त एष महाराज किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि
śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadbharatarṣabha
ukta eṣa mahārāja kim anyacchrotum icchasi
- 12
धृतराष्ट्र उवाच
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद् इह संजय
उक्तस्त्वया महाभाग विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad iha saṃjaya
uktastvayā mahābhāga vistaraṃ brūhi tattvataḥ
- 13
संजय उवाच
तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु
अतीवगुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप
saṃjaya uvāca
tathaiva parvatā rājansaptātra maṇibhūṣitāḥ
ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu
atīvaguṇavatsarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa
- 14
देवर्षिगन्धर्वयुतः परमो मेरुर् उच्यते
प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः
यतो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः
devarṣigandharvayutaḥ paramo merur ucyate
prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ
yato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ
- 15
ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः
यत्र नित्यम् उपादत्ते वासवः परमं जलम्
यतो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले जनेश्वर
tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ
yatra nityam upādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam
yato varṣaṃ prabhavati varṣākāle janeśvara
- 16
उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितः
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः
uccairgirī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitaḥ
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ
- 17
उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः
यतः श्यामत्वम् आपन्नाः प्रजा जनपदेश्वर
uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ
yataḥ śyāmatvam āpannāḥ prajā janapadeśvara
- 18
धृतराष्ट्र उवाच
सुमहान्संशयो मे ऽद्य प्रोक्तं संजय यत्त्वया
प्रजाः कथं सूतपुत्र सम्प्राप्ताः श्यामताम् इह
dhṛtarāṣṭra uvāca
sumahānsaṃśayo me 'dya proktaṃ saṃjaya yattvayā
prajāḥ kathaṃ sūtaputra samprāptāḥ śyāmatām iha
- 19
संजय उवाच
सर्वेष्वेव महाप्राज्ञ द्वीपेषु कुरुनन्दन
गौरः कृष्णश्च वर्णौ द्वौ तयोर्वर्णान्तरं नृप
saṃjaya uvāca
sarveṣveva mahāprājña dvīpeṣu kurunandana
gauraḥ kṛṣṇaśca varṇau dvau tayorvarṇāntaraṃ nṛpa
- 20
श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तत्ते वक्ष्यामि भारत
आस्ते ऽत्र भगवान्कृष्णस्तत्कान्त्या श्यामतां गतः
śyāmo yasmātpravṛtto vai tatte vakṣyāmi bhārata
āste 'tra bhagavānkṛṣṇastatkāntyā śyāmatāṃ gataḥ
- 21
ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः
केसरी केसरयुतो यतो वातः प्रवायति
tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ
kesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati
- 22
तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः
वर्षाणि तेषु कौरव्य सम्प्रोक्तानि मनीषिभिः
teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ
varṣāṇi teṣu kauravya samproktāni manīṣibhiḥ
- 23
महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः
जलधारात्परो राजन्सुकुमार इति स्मृतः
mahāmerurmahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ
jaladhārātparo rājansukumāra iti smṛtaḥ
- 24
रैवतस्य तु कौमारः श्यामस्य तु मणीचकः
केसरस्याथ मोदाकी परेण तु महापुमान्
raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥ
kesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān
- 25
परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वम् एव च
जम्बूद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः
parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvam eva ca
jambūdvīpena vikhyātastasya madhye mahādrumaḥ
- 26
शाको नाम महाराज तस्य द्वीपस्य मध्यगः
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः
śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥ
tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ
- 27
तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च
धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारो ऽतीव भारत
tatra gacchanti siddhāśca cāraṇā daivatāni ca
dhārmikāśca prajā rājaṃścatvāro 'tīva bhārata
- 28
वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनो ऽत्र दृश्यते
दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः
varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno 'tra dṛśyate
dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ
- 29
प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधागतिः
prajāstatra vivardhante varṣāsviva samudragāḥ
nadyaḥ puṇyajalāstatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ
- 30
सुकुमारी कुमारी च सीता कावेरका तथा
महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी
इक्षुवर्धनिका चैव तथा भरतसत्तम
sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā
mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī
ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama

