86 shlokas
- 1
संजय उवाच
वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्वीरवरक्षये
शकुनिः सौबलः श्रीमान्पाण्डवान्समुपाद्रवत्
saṃjaya uvāca
vartamāne tathā raudre rājanvīravarakṣaye
śakuniḥ saubalaḥ śrīmānpāṇḍavānsamupādravat
- 2
तथैव सात्वतो राजन्हार्दिक्यः परवीरहा
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाम् अनीकिनीम्
tathaiva sātvato rājanhārdikyaḥ paravīrahā
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānām anīkinīm
- 3
ततः काम्बोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम्
आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः
tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām
āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ
- 4
वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम्
ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरंहसः
vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām
ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ
- 5
सुवर्णालंकृतैर् एतैर्वर्मवद्भिः सुकल्पितैः
हयैर्वातजवैर्मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली
अभ्यवर्तत तत्सैन्यं हृष्टरूपः परंतपः
suvarṇālaṃkṛtair etairvarmavadbhiḥ sukalpitaiḥ
hayairvātajavairmukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī
abhyavartata tatsainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ
- 6
अर्जुनस्याथ दायाद इरावान्नाम वीर्यवान्
सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता
arjunasyātha dāyāda irāvānnāma vīryavān
sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā
- 7
ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना
पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना
airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā
patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā
- 8
भार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम्
एवम् एष समुत्पन्नः परक्षेत्रे ऽर्जुनात्मजः
bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām
evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rjunātmajaḥ
- 9
स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः
पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दुरात्मना
sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ
pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāddurātmanā
- 10
रूपवान्वीर्यसम्पन्नो गुणवान्सत्यविक्रमः
इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम्
rūpavānvīryasampanno guṇavānsatyavikramaḥ
indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam
- 11
सो ऽभिगम्य महात्मानं पितरं सत्यविक्रमम्
अभ्यवादयद् अव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः
इरावान् अस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तवाभिभो
so 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam
abhyavādayad avyagro vinayena kṛtāñjaliḥ
irāvān asmi bhadraṃ te putraścāhaṃ tavābhibho
- 12
मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्
तच्च सर्वं यथावृत्तम् अनुसस्मार पाण्डवः
mātuḥ samāgamo yaśca tatsarvaṃ pratyavedayat
tacca sarvaṃ yathāvṛttam anusasmāra pāṇḍavaḥ
- 13
परिष्वज्य सुतं चापि सो ऽऽत्मनः सदृशं गुणैः
प्रीतिमान् अभवत्पार्थो देवराजनिवेशने
pariṣvajya sutaṃ cāpi so ''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ
prītimān abhavatpārtho devarājaniveśane
- 14
सो ऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप
प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत
युद्धकाले त्वयास्माकं साह्यं देयम् इति प्रभो
so 'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa
prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata
yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyam iti prabho
- 15
बाढम् इत्येवम् उक्त्वा च युद्धकाल उपागतः
कामवर्णजवैर् अश्वैः संवृतो बहुभिर्नृप
bāḍham ityevam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ
kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṃvṛto bahubhirnṛpa
- 16
ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः
उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा इव महोदधौ
te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ
utpetuḥ sahasā rājanhaṃsā iva mahodadhau
- 17
ते त्वदीयान्समासाद्य हयसंघान्महाजवान्
क्रोडैः क्रोडान् अभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम्
निपेतुः सहसा राजन्सुवेगाभिहता भुवि
te tvadīyānsamāsādya hayasaṃghānmahājavān
kroḍaiḥ kroḍān abhighnanto ghoṇābhiśca parasparam
nipetuḥ sahasā rājansuvegābhihatā bhuvi
- 18
निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसंघैः परस्परम्
शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा
nipatadbhistathā taiśca hayasaṃghaiḥ parasparam
śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā
- 19
तथैव च महाराज समेत्यान्योन्यम् आहवे
परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः
tathaiva ca mahārāja sametyānyonyam āhave
parasparavadhaṃ ghoraṃ cakruste hayasādinaḥ
- 20
तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम्
उभयोर् अपि संशान्ता हयसंघाः समन्ततः
tasmiṃstathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam
ubhayor api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ
- 21
प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः
विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम्
prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ
vilayaṃ samanuprāptāstakṣamāṇāḥ parasparam
- 22
ततः क्षीणे हयानीके किंचिच्छेषे च भारत
सौबलस्यात्मजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि
tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṃciccheṣe ca bhārata
saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani
- 23
वायुवेगसमस्पर्शा जवे वायुसमांस्तथा
आरुह्य शीलसम्पन्नान्वयःस्थांस्तुरगोत्तमान्
vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃstathā
āruhya śīlasampannānvayaḥsthāṃsturagottamān
- 24
गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवान् आर्जवः शुकः
षड् एते बलसम्पन्ना निर्ययुर्महतो बलात्
gajo gavākṣo vṛṣakaścarmavān ārjavaḥ śukaḥ
ṣaḍ ete balasampannā niryayurmahato balāt
- 25
वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर्महाबलैः
संनद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः
vāryamāṇāḥ śakuninā svaiśca yodhairmahābalaiḥ
saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ
- 26
तद् अनीकं महाबाहो भित्त्वा परमदुर्जयम्
बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः
विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः
tad anīkaṃ mahābāho bhittvā paramadurjayam
balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ
viviśuste tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ
- 27
तान्प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावान् अपि वीर्यवान्
अब्रवीत्समरे योधान्विचित्राभरणायुधान्
tānpraviṣṭāṃstadā dṛṣṭvā irāvān api vīryavān
abravītsamare yodhānvicitrābharaṇāyudhān
- 28
यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः
हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर्विधीयताम्
yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ
hanyante samare sarve tathā nītirvidhīyatām
- 29
बाढम् इत्येवम् उक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः
जघ्नुस्ते वै परानीकं दुर्जयं समरे परैः
bāḍham ityevam uktvā te sarve yodhā irāvataḥ
jaghnuste vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ
- 30
तद् अनीकम् अनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम्
अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे
इरावन्तम् अभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन्
tad anīkam anīkena samare vīkṣya pātitam
amṛṣyamāṇāste sarve subalasyātmajā raṇe
irāvantam abhidrutya sarvataḥ paryavārayan

