44 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
अक्षौहिण्यो दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः
कथम् अल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
dhṛtarāṣṭra uvāca
akṣauhiṇyo daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ
katham alpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ
- 2
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वम् आसुरम्
कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram
kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ
- 3
संजय उवाच
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः
अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनंजयम्
saṃjaya uvāca
dhārtarāṣṭrāṇyanīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ
abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṃjayam
- 4
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः
संहतान्योधयेद् अल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्
maharṣervacanāttāta vedayanti bṛhaspateḥ
saṃhatānyodhayed alpānkāmaṃ vistārayedbahūn
- 5
सूचीमुखम् अनीकं स्याद् अल्पानां बहुभिः सह
अस्माकं च तथा सैन्यम् अल्पीयः सुतरां परैः
sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha
asmākaṃ ca tathā sainyam alpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ
- 6
एतद्वचनम् आज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य प्रत्यभाषत फल्गुनः
etadvacanam ājñāya maharṣervyūha pāṇḍava
tacchrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalgunaḥ
- 7
एष व्यूहामि ते राजन्व्यूहं परमदुर्जयम्
अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना
eṣa vyūhāmi te rājanvyūhaṃ paramadurjayam
acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā
- 8
यः स वात इवोद्धूतः समरे दुःसहः परैः
स नः पुरो योत्स्यति वै भीमः प्रहरतां वरः
yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ
sa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
- 9
तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्नन्पुरुषसत्तमः
अग्रे ऽग्रणीर्यास्यति नो युद्धोपायविचक्षणः
tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnanpuruṣasattamaḥ
agre 'graṇīryāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ
- 10
यं दृष्ट्वा पार्थिवाः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः
निवर्तिष्यन्ति संभ्रान्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा इव
yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥ
nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā iva
- 11
तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारम् अकुतोभयम्
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं वज्रपाणिम् इवामराः
taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāram akutobhayam
bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ vajrapāṇim ivāmarāḥ
- 12
न हि सो ऽस्ति पुमांल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम्
द्रष्टुम् अत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम्
na hi so 'sti pumāṃlloke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram
draṣṭum atyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham
- 13
भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम्
चरन्वेगेन महता समुद्रम् अपि शोषयेत्
bhīmaseno gadāṃ bibhradvajrasāramayīṃ dṛḍhām
caranvegena mahatā samudram api śoṣayet
- 14
केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्
एत तिष्ठन्ति सामात्याः प्रेक्षकास्ते नरेश्वर
kekayā dhṛṣṭaketuśca cekitānaśca vīryavān
eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakāste nareśvara
- 15
धृतराष्ट्रस्य दायादा इति बीभत्सुर् अब्रवीत्
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि मारिष
अपूजयंस्तदा वाग्भिर् अनुकूलाभिर् आहवे
dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsur abravīt
bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa
apūjayaṃstadā vāgbhir anukūlābhir āhave
- 16
एवम् उक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनंजयः
व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तदा
evam uktvā mahābāhustathā cakre dhanaṃjayaḥ
vyūhya tāni balānyāśu prayayau phalgunastadā
- 17
सम्प्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवानां महाचमूः
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत
samprayātānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ
gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata
- 18
भीमसेनो ऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्
bhīmaseno 'graṇīsteṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān
- 19
समुद्योज्य ततः पश्चाद्राजाप्यक्षौहिणीवृतः
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सो ऽभ्यरक्षत पृष्ठतः
samudyojya tataḥ paścādrājāpyakṣauhiṇīvṛtaḥ
bhrātṛbhiḥ saha putraiśca so 'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ
- 20
चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः
cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī
draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopāstarasvinaḥ
- 21
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः
सहितः पृतनाशूरै रथमुख्यैः प्रभद्रकैः
dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyasteṣāṃ goptā mahārathaḥ
sahitaḥ pṛtanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ
- 22
शिखण्डी तु ततः पश्चाद् अर्जुनेनाभिरक्षितः
यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ
śikhaṇḍī tu tataḥ paścād arjunenābhirakṣitaḥ
yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha
- 23
पृष्ठगोपो ऽर्जुनस्यापि युयुधानो महारथः
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ
pṛṣṭhagopo 'rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥ
cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau
- 24
राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
बृहद्भिः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिर् अचलैर् इव
rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
bṛhadbhiḥ kuñjarairmattaiścaladbhir acalair iva
- 25
अक्षौहिण्या च पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः
विराटम् अन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थे पराक्रमी
akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ
virāṭam anvayātpaścātpāṇḍavārthe parākramī
- 26
तेषाम् आदित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः
नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः
teṣām ādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ
nānācihnadharā rājanratheṣvāsanmahādhvajāḥ
- 27
समुत्सर्प्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सो ऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम्
samutsarpya tataḥ paścāddhṛṣṭadyumno mahārathaḥ
bhrātṛbhiḥ saha putraiśca so 'bhyarakṣadyudhiṣṭhiram
- 28
त्वदीयानां परेषां च रथेषु विविधान्ध्वजान्
अभिभूयार्जुनस्यैको ध्वजस्तस्थौ महाकपिः
tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhāndhvajān
abhibhūyārjunasyaiko dhvajastasthau mahākapiḥ
- 29
पादातास्त्वग्रतो ऽगच्छन्न् असिशक्त्यृष्टिपाणयः
अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः
pādātāstvagrato 'gacchann asiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ
anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ
- 30
वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः
शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः
vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ
śūrā hemamayairjālairdīpyamānā ivācalāḥ

