57 shlokas
- 1
संजय उवाच
तथा प्रवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि
प्रभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना
saṃjaya uvāca
tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi
prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā
- 2
क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव
प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति
kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava
pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati
- 3
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजन्रणे पार्थस्य विक्रमम्
त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तान् अब्रवीन्नृपान्
dṛṣṭvā duryodhano rājanraṇe pārthasya vikramam
tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃstān abravīnnṛpān
- 4
तेषां च प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम्
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्वचः
teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam
madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayanvacaḥ
- 5
एष भीष्मः शांतनवो योद्धुकामो धनंजयम्
सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः
eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam
sarvātmanā kuruśreṣṭhastyaktvā jīvitam ātmanaḥ
- 6
तं प्रयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम्
संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम्
taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam
saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham
- 7
बाढम् इत्येवम् उक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः
नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम्
bāḍham ityevam uktvā tu tānyanīkāni sarvaśaḥ
narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham
- 8
ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शांतनवो ऽर्जुनम्
रणे भारतम् आयान्तम् आससाद महाबलम्
tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam
raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam
- 9
महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना
महता मेघनादेन रथेनाति विराजत
mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā
mahatā meghanādena rathenāti virājata
- 10
समरे सर्वसैन्यानाम् उपयातं धनंजयम्
अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम्
samare sarvasainyānām upayātaṃ dhanaṃjayam
abhavattumulo nādo bhayāddṛṣṭvā kirīṭinam
- 11
अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यम् इवापरम्
मध्यंदिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्
abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityam ivāparam
madhyaṃdinagataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum
- 12
तथा शांतनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम्
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहम् इवोदितम्
tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam
na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagraham ivoditam
- 13
स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः
भ्रातृभिस्तव पुत्रैश्च तथान्यैश्च महारथैः
sa sarvataḥ parivṛtastrigartaiḥ sumahātmabhiḥ
bhrātṛbhistava putraiśca tathānyaiśca mahārathaiḥ
- 14
भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा
ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे
bhāradvājastu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā
dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuścaikena cicchide
- 15
तद् अपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः
अन्यद् आदत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम्
शरांश्चाशीविषाकाराञ्ज्वलितान्पन्नगान् इव
tad apāsya dhanuśchinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ
anyad ādatta vegena dhanurbhārasahaṃ dṛḍham
śarāṃścāśīviṣākārāñjvalitānpannagān iva
- 16
द्रोणं त्रिभिः प्रविव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः
ध्वजम् एकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिः
धनुर् एकेषुणाविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः
droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiścāsya vājinaḥ
dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ
dhanur ekeṣuṇāvidhyattatrākrudhyaddvijarṣabhaḥ
- 17
तस्य द्रोणो ऽवधीद् अश्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः
अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतम् एकेन पत्रिणा
tasya droṇo 'vadhīd aśvāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
aṣṭābhirbharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā
- 18
स हताश्वाद् अवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः
आरुरोह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः
sa hatāśvād avaplutya syandanāddhatasārathiḥ
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ
- 19
ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ
महता शरवर्षेण वारयामासतुर्बलात्
tatastu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsaturbalāt
- 20
भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरम् आशीविषोपमम्
चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वर
bhāradvājastataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam
cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara
- 21
स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितम् आहवे
जगाम धरणिं बाणो लोहितार्द्रीकृतच्छविः
sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitam āhave
jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ
- 22
स पपात रथात्तूर्णं भारद्वाजशराहतः
धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुर् एव समीपतः
sa papāta rathāttūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ
dhanustyaktvā śarāṃścaiva pitur eva samīpataḥ
- 23
हतं स्वम् आत्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात्
उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननम् इवान्तकम्
hataṃ svam ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravadbhayāt
utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanam ivāntakam
- 24
भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम्
दारयामास समरे शतशो ऽथ सहस्रशः
bhāradvājastatastūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm
dārayāmāsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 25
शिखण्ड्यपि महाराज द्रौणिम् आसाद्य संयुगे
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिर् आशुगैः
śikhaṇḍyapi mahārāja drauṇim āsādya saṃyuge
ājaghāna bhruvormadhye nārācaistribhir āśugaiḥ
- 26
स बभौ नरशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः
शिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिर् इवोच्छ्रितैः
sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitaistribhiḥ
śikharaiḥ kāñcanamayairmerustribhir ivocchritaiḥ
- 27
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः
सूतं ध्वजम् अथो राजंस्तुरगान् आयुधं तथा
शरैर्बहुभिर् उद्दिश्य पातयामास संयुगे
aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhācchikhaṇḍinaḥ
sūtaṃ dhvajam atho rājaṃsturagān āyudhaṃ tathā
śarairbahubhir uddiśya pātayāmāsa saṃyuge
- 28
स हताश्वाद् अवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरः
खड्गम् आदाय निशितं विमलं च शरावरम्
श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः
sa hatāśvād avaplutya rathādvai rathināṃ varaḥ
khaḍgam ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram
śyenavadvyacaratkruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ
- 29
सखड्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे
नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तद् अद्भुतम् इवाभवत्
sakhaḍgasya mahārāja caratastasya saṃyuge
nāntaraṃ dadṛśe drauṇistad adbhutam ivābhavat
- 30
ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ
प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः
tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha
preṣayāmāsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ

