56 shlokas
- 1
संजय उवाच
कृते ऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ
भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा
saṃjaya uvāca
kṛte 'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha
bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā
- 2
धर्मराजस्ततस्तूर्णम् अभिगम्य जनार्दनम्
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः
dharmarājastatastūrṇam abhigamya janārdanam
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiścaiva janeśvaraiḥ
- 3
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्
वार्ष्णेयम् अब्रवीद्राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
śucā paramayā yuktaścintayānaḥ parājayam
vārṣṇeyam abravīdrājandṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam
- 4
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम्
शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षम् इवानलम्
kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam
śarairdahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣam ivānalam
- 5
कथम् एनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम्
लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तम् इवानलम्
katham enaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum
lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantam ivānalam
- 6
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम्
दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम्
etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam
dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam
- 7
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे
वरुणः पाशभृच्चापि कुबेरो वा गदाधरः
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca saṃyuge
varuṇaḥ pāśabhṛccāpi kubero vā gadādharaḥ
- 8
न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः
सो ऽहम् एवं गते मग्नो भीष्मागाधजले ऽप्लवः
na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ
so 'ham evaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale 'plavaḥ
- 9
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्मम् आसाद्य केशव
वनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम्
ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmam āsādya keśava
vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum
- 10
न त्विमान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे
क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्
na tvimānpṛthivīpālāndātuṃ bhīṣmāya mṛtyave
kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit
- 11
यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः
विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः
yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ
vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ
- 12
क्षयं नीतो ऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी
भ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः
kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī
bhrātaraścaiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ
- 13
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्
जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyādbhraṣṭāstathā sukhāt
jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham
- 14
जीवितस्य हि शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम्
न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव
jīvitasya hi śeṣeṇa tapastapsyāmi duścaram
na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava
- 15
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैर् अस्त्रैर्महाबलः
घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्
rathānme bahusāhasrāndivyair astrairmahābalaḥ
ghātayatyaniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām
- 16
किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम्
मध्यस्थम् इव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syādbrūhi mādhava māciram
madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam
- 17
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येष महाभुजः
केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन्
eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatyeṣa mahābhujaḥ
kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran
- 18
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः
करोत्यसुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु
gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ
karotyasukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu
- 19
नालम् एष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष
आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैर् अपि
nālam eṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa
ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api
- 20
एको ऽस्त्रवित्सखा ते ऽयं सो ऽप्यस्मान्समुपेक्षते
निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
eko 'stravitsakhā te 'yaṃ so 'pyasmānsamupekṣate
nirdahyamānānbhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā
- 21
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः
धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः
divyānyastrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ
dhakṣyanti kṣatriyānsarvānprayuktāni punaḥ punaḥ
- 22
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः
क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशो ऽस्य पराक्रमः
kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ
kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo 'sya parākramaḥ
- 23
स त्वं पश्य महेष्वासं योगीश्वर महारथम्
यो भीष्मं शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा
sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīśvara mahāratham
yo bhīṣmaṃ śamayetsaṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā
- 24
तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः
स्वराज्यम् अनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः
tava prasādādgovinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ
svarājyam anusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ
- 25
एवम् उक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्न् आस्ते महामनाः
चिरम् अन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः
evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ
ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ
- 26
शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम्
अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान्
śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam
abravīttatra govindo harṣayansarvapāṇḍavān
- 27
मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुम् अर्हसि
यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः
mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitum arhasi
yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ
- 28
अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महारथः
विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
ahaṃ ca priyakṛdrājansātyakiśca mahārathaḥ
virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ
- 29
तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तम
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशां पते
tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama
tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāśca viśāṃ pate
- 30
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः
सेनापत्यम् अनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल
eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ
senāpatyam anuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ
śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila

