79 shlokas
- 1
संजय उवाच
पुत्रं तु निहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनंजयः
दुःखेन महताविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा
saṃjaya uvāca
putraṃ tu nihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ
duḥkhena mahatāviṣṭo niḥśvasanpannago yathā
- 2
अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवम् इदं वचः
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा
abravītsamare rājanvāsudevam idaṃ vacaḥ
idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurā
- 3
कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिः
ततो निवारयितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥ
tato nivārayitavāndhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
- 4
अवध्या बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन
निहताः कौरवैः संख्ये तथास्माभिश्च ते हताः
avadhyā bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana
nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiśca te hatāḥ
- 5
अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम्
धिग् अर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः
arthahetornaraśreṣṭha kriyate karma kutsitam
dhig arthānyatkṛte hyevaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ
- 6
अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्धनम्
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान्
adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhāddhanam
kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīnsamāgatān
- 7
दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च
क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च
duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca
kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca
- 8
इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन
कृतं राज्ञा महाबाहो याचता स्म सुयोधनम्
राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिः
idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana
kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā sma suyodhanam
rājyārdhaṃ pañca vā grāmānnākārṣītsa ca durmatiḥ
- 9
दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले
निन्दामि भृशम् आत्मानं धिग् अस्तु क्षत्रजीविकाम्
dṛṣṭvā hi kṣatriyāñśūrāñśayānāndharaṇītale
nindāmi bhṛśam ātmānaṃ dhig astu kṣatrajīvikām
- 10
अशक्तम् इति माम् एते ज्ञास्यन्ति क्षत्रिया रणे
युद्धं ममैभिरुचितं ज्ञातिभिर्मधुसूदन
aśaktam iti mām ete jñāsyanti kṣatriyā raṇe
yuddhaṃ mamaibhirucitaṃ jñātibhirmadhusūdana
- 11
संचोदय हयान्क्षिप्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति
प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम्
नायं क्लीबयितुं कालो विद्यते माधव क्वचित्
saṃcodaya hayānkṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati
pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim
nāyaṃ klībayituṃ kālo vidyate mādhava kvacit
- 12
एवम् उक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा
चोदयामास तान् अश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः
evam uktastu pārthena keśavaḥ paravīrahā
codayāmāsa tān aśvānpāṇḍurānvātaraṃhasaḥ
- 13
अथ शब्दो महान् आसीत्तव सैन्यस्य भारत
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि
atha śabdo mahān āsīttava sainyasya bhārata
mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi
- 14
अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत
पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः
aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata
parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ
- 15
ततो राजंस्तव सुता भीमसेनम् उपाद्रवन्
परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा
tato rājaṃstava sutā bhīmasenam upādravan
parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā
- 16
ततः शांतनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः
भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयम् उपाद्रवन्
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ kṛpaśca rathināṃ varaḥ
bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayam upādravan
- 17
हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ
अम्बष्ठकस्तु नृपतिर् अभिमन्युम् अवारयत्
hārdikyo bāhlikaścaiva sātyakiṃ samabhidrutau
ambaṣṭhakastu nṛpatir abhimanyum avārayat
- 18
शेषास्त्वन्ये महाराज शेषान् एव महारथान्
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्
śeṣāstvanye mahārāja śeṣān eva mahārathān
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham
- 19
भीमसेनस्तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रांस्तव जनेश्वर
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाड् इव
bhīmasenastu samprekṣya putrāṃstava janeśvara
prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍ iva
- 20
पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयांचक्रिरे शरैः
प्रावृषीव महाराज जलदाः पर्वतं यथा
putrāstu tava kaunteyaṃ chādayāṃcakrire śaraiḥ
prāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā
- 21
स छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशां पते
सृक्किणी विलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः
sa chādyamāno bahudhā putraistava viśāṃ pate
sṛkkiṇī vilihanvīraḥ śārdūla iva darpitaḥ
- 22
व्यूढोरस्कं ततो भीमः पातयामास पार्थिव
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सो ऽभवद्गतजीवितः
vyūḍhoraskaṃ tato bhīmaḥ pātayāmāsa pārthiva
kṣurapreṇa sutīkṣṇena so 'bhavadgatajīvitaḥ
- 23
अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन च
अपातयत्कुण्डलिनं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca
apātayatkuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā
- 24
ततः सुनिशितान्पीतान्समादत्त शिलीमुखान्
स सप्त त्वरया युक्तः पुत्रांस्ते प्राप्य मारिष
tataḥ suniśitānpītānsamādatta śilīmukhān
sa sapta tvarayā yuktaḥ putrāṃste prāpya māriṣa
- 25
प्रेषिता भीमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना
अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान्
preṣitā bhīmasenena śarāste dṛḍhadhanvanā
apātayanta putrāṃste rathebhyaḥ sumahārathān
- 26
अनाधृष्टिं कुण्डभेदं वैराटं दीर्घलोचनम्
दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव कनकध्वजम्
anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalocanam
dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajam
- 27
प्रपतन्त स्म ते वीरा विरेजुर्भरतर्षभ
वसन्ते पुष्पशबलाश्चूताः प्रपतिता इव
prapatanta sma te vīrā virejurbharatarṣabha
vasante puṣpaśabalāścūtāḥ prapatitā iva
- 28
ततः प्रदुद्रुवुः शेषाः पुत्रास्तव विशां पते
तं कालम् इव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम्
tataḥ pradudruvuḥ śeṣāḥ putrāstava viśāṃ pate
taṃ kālam iva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam
- 29
द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहन्तं सुतांस्तव
यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः
droṇastu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃstava
yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantādvyakiraccharaiḥ
- 30
तत्राद्भुतम् अपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम्
द्रोणेन वार्यमाणो ऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव
tatrādbhutam apaśyāma kuntīputrasya pauruṣam
droṇena vāryamāṇo 'pi nijaghne yatsutāṃstava

