29 shlokas
- 1
संजय उवाच
तस्मिन्हते गजानीके पुत्रो दुर्योधनस्तव
भीमसेनं घ्नतेत्येवं सर्वसैन्यान्यचोदयत्
saṃjaya uvāca
tasminhate gajānīke putro duryodhanastava
bhīmasenaṃ ghnatetyevaṃ sarvasainyānyacodayat
- 2
ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात्
अभ्यद्रवन्भीमसेनं नदन्तं भैरवान्रवान्
tataḥ sarvāṇyanīkāni tava putrasya śāsanāt
abhyadravanbhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavānravān
- 3
तं बलौघम् अपर्यन्तं देवैर् अपि दुरुत्सहम्
आपतन्तं सुदुष्पारं समुद्रम् इव पर्वणि
taṃ balaugham aparyantaṃ devair api durutsaham
āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudram iva parvaṇi
- 4
रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनादितम्
अथानन्तम् अपारं च नरेन्द्रस्तिमितह्रदम्
rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam
athānantam apāraṃ ca narendrastimitahradam
- 5
तं भीमसेनः समरे महोदधिम् इवापरम्
सेनासागरम् अक्षोभ्यं वेलेव समवारयत्
taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhim ivāparam
senāsāgaram akṣobhyaṃ veleva samavārayat
- 6
तद् आश्चर्यम् अपश्याम श्रद्धेयम् अपि चाद्भुतम्
भीमसेनस्य समरे राजन्कर्मातिमानुषम्
tad āścaryam apaśyāma śraddheyam api cādbhutam
bhīmasenasya samare rājankarmātimānuṣam
- 7
उदीर्णां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम्
असंभ्रमं भीमसेनो गदया समताडयत्
udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām
asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samatāḍayat
- 8
स संवार्य बलौघांस्तान्गदया रथिनां वरः
अतिष्ठत्तुमुले भीमो गिरिर्मेरुर् इवाचलः
sa saṃvārya balaughāṃstāngadayā rathināṃ varaḥ
atiṣṭhattumule bhīmo girirmerur ivācalaḥ
- 9
तस्मिन्सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे
भ्रातरश्चैव पुत्राश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
tasminsutumule ghore kāle paramadāruṇe
bhrātaraścaiva putrāśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ
- 10
द्रौपदेयाभिमन्युश्च शिखण्डी च महारथः
न प्राजहन्भीमसेनं भये जाते महाबलम्
draupadeyābhimanyuśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
na prājahanbhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam
- 11
ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम्
अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिर् इवान्तकः
पोथयन्रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि चाभिभूः
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām
avadhīttāvakānyodhāndaṇḍapāṇir ivāntakaḥ
pothayanrathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ
- 12
व्यचरत्समरे भीमो युगान्ते पावको यथा
विनिघ्नन्समरे सर्वान्युगान्ते कालवद्विभुः
vyacaratsamare bhīmo yugānte pāvako yathā
vinighnansamare sarvānyugānte kālavadvibhuḥ
- 13
ऊरुवेगेन संकर्षन्रथजालानि पाण्डवः
प्रमर्दयन्गजान्सर्वान्नड्वलानीव कुञ्जरः
ūruvegena saṃkarṣanrathajālāni pāṇḍavaḥ
pramardayangajānsarvānnaḍvalānīva kuñjaraḥ
- 14
मृद्नन्रथेभ्यो रथिनो गजेभ्यो गजयोधिनः
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चैव पदातिनः
mṛdnanrathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ
- 15
तत्र तत्र हतैश्चापि मनुष्यगजवाजिभिः
रणाङ्गणं तद् अभवन्मृत्योर् आघातसंनिभम्
tatra tatra hataiścāpi manuṣyagajavājibhiḥ
raṇāṅgaṇaṃ tad abhavanmṛtyor āghātasaṃnibham
- 16
पिनाकम् इव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्
यमदण्डोपमाम् उग्राम् इन्द्राशनिसमस्वनाम्
ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रां विशसनीं गदाम्
pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn
yamadaṇḍopamām ugrām indrāśanisamasvanām
dadṛśurbhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām
- 17
आविध्यतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मनः
बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये
āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ
babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye
- 18
तं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुनः पुनः
दृष्ट्वा मृत्युम् इवायान्तं सर्वे विमनसो ऽभवन्
taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ
dṛṣṭvā mṛtyum ivāyāntaṃ sarve vimanaso 'bhavan
- 19
यतो यतः प्रेक्षते स्म गदाम् उद्यम्य पाण्डवः
तेन तेन स्म दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत
yato yataḥ prekṣate sma gadām udyamya pāṇḍavaḥ
tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata
- 20
प्रदारयन्तं सैन्यानि बलौघेनापराजितम्
ग्रसमानम् अनीकानि व्यादितास्यम् इवान्तकम्
pradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitam
grasamānam anīkāni vyāditāsyam ivāntakam
- 21
तं तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम्
दृष्ट्वा वृकोदरं भीष्मः सहसैव समभ्ययात्
taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam
dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt
- 22
महता मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा
छादयञ्शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्
mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā
chādayañśaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān
- 23
तम् आयान्तं तथा दृष्ट्वा व्यात्ताननम् इवान्तकम्
भीष्मं भीमो महाबाहुः प्रत्युदीयाद् अमर्षणः
tam āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanam ivāntakam
bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyād amarṣaṇaḥ
- 24
तस्मिन्क्षणे सात्यकिः सत्यसंधः शिनिप्रवीरो ऽभ्यपतत्पितामहम्
निघ्नन्न् अमित्रान्धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
tasminkṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ śinipravīro 'bhyapatatpitāmaham
nighnann amitrāndhanuṣā dṛḍhena sa kampayaṃstava putrasya senām
- 25
तं यान्तम् अश्वै रजतप्रकाशैः शरान्धमन्तं धनुषा दृढेन
नाशक्नुवन्वारयितुं तदानीं सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः
taṃ yāntam aśvai rajataprakāśaiḥ śarāndhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena
nāśaknuvanvārayituṃ tadānīṃ sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ
- 26
अविध्यद् एनं निशितैः शराग्रैर् अलम्बुसो राजवरार्श्यशृङ्गिः
तं वै चतुर्भिः प्रतिविध्य वीरो नप्ता शिनेर् अभ्यपतद्रथेन
avidhyad enaṃ niśitaiḥ śarāgrair alambuso rājavarārśyaśṛṅgiḥ
taṃ vai caturbhiḥ pratividhya vīro naptā śiner abhyapatadrathena
- 27
अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य मध्ये रिपूणां परिवर्तमानम्
प्रावर्तयन्तं कुरुपुंगवांश्च पुनः पुनश्च प्रणदन्तम् आजौ
anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya madhye ripūṇāṃ parivartamānam
prāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃśca punaḥ punaśca praṇadantam ājau
- 28
नाशक्नुवन्वारयितुं वरिष्ठं मध्यंदिने सूर्यम् इवातपन्तम्
न तत्र कश्चिन्न विषण्ण आसीद् ऋते राजन्सोमदत्तस्य पुत्रात्
nāśaknuvanvārayituṃ variṣṭhaṃ madhyaṃdine sūryam ivātapantam
na tatra kaścinna viṣaṇṇa āsīd ṛte rājansomadattasya putrāt
- 29
स ह्याददानो धनुर् उग्रवेगं भूरिश्रवा भारत सौमदत्तिः
दृष्ट्वा रथान्स्वान्व्यपनीयमानान्प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुम् इच्छन्
sa hyādadāno dhanur ugravegaṃ bhūriśravā bhārata saumadattiḥ
dṛṣṭvā rathānsvānvyapanīyamānānpratyudyayau sātyakiṃ yoddhum icchan

