44 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे
रथैर् अनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन्
saṃjaya uvāca
tataste pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge
rathair anekasāhasraiḥ samantātparyavārayan
- 2
अथैनं रथवृन्देन कोष्टकीकृत्य भारत
शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्ताद् अभ्यवारयन्
athainaṃ rathavṛndena koṣṭakīkṛtya bhārata
śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantād abhyavārayan
- 3
शक्तीश्च विमलास्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह
प्रासान्परश्वधांश्चैव मुद्गरान्मुसलान् अपि
चिक्षिपुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति
śaktīśca vimalāstīkṣṇā gadāśca parighaiḥ saha
prāsānparaśvadhāṃścaiva mudgarānmusalān api
cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati
- 4
शस्त्राणाम् अथ तां वृष्टिं शलभानाम् इवायतिम्
रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः
śastrāṇām atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānām ivāyatim
rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
- 5
तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोर् अतिमानुषम्
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
साधु साध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन्
tatra tallāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsor atimānuṣam
devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ
sādhu sādhviti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan
- 6
सात्यकिं चाभिमन्युं च महत्या सेनया सह
गान्धाराः समरे शूरा रुरुधुः सहसौबलाः
sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha
gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ sahasaubalāḥ
- 7
तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम्
तिलशश्चिछिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि
tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam
tilaśaścichiduḥ krodhācchastrairnānāvidhairyudhi
- 8
सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने महाभये
अभिमन्यो रथं तूर्णम् आरुरोह परंतपः
sātyakistu rathaṃ tyaktvā vartamāne mahābhaye
abhimanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ
- 9
तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम्
व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः
tāvekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm
vyadhametāṃ śitaistūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
- 10
द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम्
नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः
droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm
nāśayetāṃ śaraistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ
- 11
ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकम् उपाद्रवन्
tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau
miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkam upādravan
- 12
तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वम् आसीत्सुदारुणम्
tatrāsītsumahadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsītsudāruṇam
- 13
कुर्वाणौ तु महत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ
दुर्योधनस्ततो ऽभ्येत्य तावुभावभ्यवारयत्
kurvāṇau tu mahatkarma bhīmasenaghaṭotkacau
duryodhanastato 'bhyetya tāvubhāvabhyavārayat
- 14
तत्राद्भुतम् अपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम्
अतीत्य पितरं युद्धे यद् अयुध्यत भारत
tatrādbhutam apaśyāma haiḍimbasya parākramam
atītya pitaraṃ yuddhe yad ayudhyata bhārata
- 15
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनम् अमर्षणम्
हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्न् इव पाण्डवः
bhīmasenastu saṃkruddho duryodhanam amarṣaṇam
hṛdyavidhyatpṛṣatkena prahasann iva pāṇḍavaḥ
- 16
ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरमोहितः
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह
tato duryodhano rājā prahāravaramohitaḥ
niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha
- 17
तं विसंज्ञम् अथो ज्ञात्वा त्वरमाणो ऽस्य सारथिः
अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यम् अभिद्यत
taṃ visaṃjñam atho jñātvā tvaramāṇo 'sya sārathiḥ
apovāha raṇādrājaṃstataḥ sainyam abhidyata
- 18
ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः
निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैर् अनुवव्राज पृष्ठतः
tatastāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ
nighnanbhīmaḥ śaraistīkṣṇair anuvavrāja pṛṣṭhataḥ
- 19
पार्षतश्च रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः
द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः
जघ्नतुर्विशिखैस्तीक्ष्णैः परानीकविशातनैः
pārṣataśca rathaśreṣṭho dharmaputraśca pāṇḍavaḥ
droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ
jaghnaturviśikhaistīkṣṇaiḥ parānīkaviśātanaiḥ
- 20
द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे
नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ
dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ tava putrasya saṃyuge
nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau
- 21
वार्यमाणं हि भीष्मेण द्रोणेन च विशां पते
विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः
vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṃ pate
vidravatyeva tatsainyaṃ paśyatordroṇabhīṣmayoḥ
- 22
ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततः
तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुंगवौ
सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः
tato rathasahasreṣu vidravatsu tatastataḥ
tāvāsthitāvekarathaṃ saubhadraśinipuṃgavau
saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ
- 23
शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुंगवौ
अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले
śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṃgavau
amāvāsyāṃ gatau yadvatsomasūryau nabhastale
- 24
अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशां पते
ववर्ष शरवर्षेण धाराभिर् इव तोयदः
arjunastu tataḥ kruddhastava sainyaṃ viśāṃ pate
vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhir iva toyadaḥ
- 25
वध्यमानं ततस्तत्तु शरैः पार्थस्य संयुगे
दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम्
vadhyamānaṃ tatastattu śaraiḥ pārthasya saṃyuge
dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam
- 26
द्रवतस्तान्समालोक्य भीष्मद्रोणौ महारथौ
न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ
dravatastānsamālokya bhīṣmadroṇau mahārathau
nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau
- 27
ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशां पते
न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणं समन्ततः
tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃ pate
nyavartayata tatsainyaṃ dravamāṇaṃ samantataḥ
- 28
यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यो यः पश्यति भारत
तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथाः
yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yo yaḥ paśyati bhārata
tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ
- 29
तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततो ऽन्ये ऽपीतरे जनाः
अन्योन्यस्पर्धया राजंल्लज्जयान्ये ऽवतस्थिरे
tānnivṛttānsamīkṣyaiva tato 'nye 'pītare janāḥ
anyonyaspardhayā rājaṃllajjayānye 'vatasthire
- 30
पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशां पते
पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति
punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīdviśāṃ pate
pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati

