70 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजय
श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
bhayaṃ me sumahajjātaṃ vismayaścaiva saṃjaya
śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram
- 2
पुत्राणां च पराभवं श्रुत्वा संजय सर्वशः
चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति
putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥ
cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tviti
- 3
ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम
यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय
dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama
yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya
- 4
यत्र भीष्ममुखाञ्शूरान् अस्त्रज्ञान्योधसत्तमान्
पाण्डवानाम् अनीकानि योधयन्ति प्रहारिणः
yatra bhīṣmamukhāñśūrān astrajñānyodhasattamān
pāṇḍavānām anīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ
- 5
केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः
केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते
येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव
kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ
kena dattavarāstāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te
yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva
- 6
पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं स्म पाण्डवैः
मय्येव दण्डः पतति दैवात्परमदारुणः
punaḥ punarna mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥ
mayyeva daṇḍaḥ patati daivātparamadāruṇaḥ
- 7
यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताः
एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व यथातत्त्वेन संजय
yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāśca me sutāḥ
etanme sarvam ācakṣva yathātattvena saṃjaya
- 8
न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन
समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः
na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃcana
samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ pratarannaraḥ
- 9
पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्
घातयिष्यति मे पुत्रान्सर्वान्भीमो न संशयः
putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam
ghātayiṣyati me putrānsarvānbhīmo na saṃśayaḥ
- 10
न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत्सुतान्रणे
ध्रुवं विनाशः समरे पुत्राणां मम संजय
na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣetsutānraṇe
dhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya
- 11
तस्मान्मे कारणं सूत युक्तिं चैव विशेषतः
पृच्छतो ऽद्य यथातत्त्वं सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि
tasmānme kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ
pṛcchato 'dya yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi
- 12
दुर्योधनो ऽपि यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान्रणे
भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलेयो जयद्रथः
द्रौणिर्वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः
duryodhano 'pi yaccakre dṛṣṭvā svānvimukhānraṇe
bhīṣmadroṇau kṛpaścaiva saubaleyo jayadrathaḥ
drauṇirvāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ
- 13
निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मनाम्
विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय
niścayo vāpi kasteṣāṃ tadā hyāsīnmahātmanām
vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya
- 14
संजय उवाच
शृणु राजन्न् अवहितः श्रुत्वा चैवावधारय
नैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम्
न वै विभीषिकां कांचिद्राजन्कुर्वन्ति पाण्डवाः
saṃjaya uvāca
śṛṇu rājann avahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya
naiva mantrakṛtaṃ kiṃcinnaiva māyāṃ tathāvidhām
na vai vibhīṣikāṃ kāṃcidrājankurvanti pāṇḍavāḥ
- 15
युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे
धर्मेण सर्वकार्याणि कीर्तितानीति भारत
आरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयाना महद्यशः
yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaśca saṃyuge
dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata
ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahadyaśaḥ
- 16
न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः
श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः
तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव
na te yuddhānnivartante dharmopetā mahābalāḥ
śriyā paramayā yuktā yato dharmastato jayaḥ
tenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāśca pārthiva
- 17
तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा
निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे
tava putrā durātmānaḥ pāpeṣvabhiratāḥ sadā
niṣṭhurā hīnakarmāṇastena hīyanti saṃyuge
- 18
सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वर
निकृतानीह पाण्डूनां नीचैर् इव यथा नरैः
subahūni nṛśaṃsāni putraistava janeśvara
nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcair iva yathā naraiḥ
- 19
सर्वं च तद् अनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्
सापह्नवाः सदैवासन्पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज
न चैनान्बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशां पते
sarvaṃ ca tad anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam
sāpahnavāḥ sadaivāsanpāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja
na cainānbahu manyante putrāstava viśāṃ pate
- 20
तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः
सम्प्राप्तं सुमहद्घोरं फलं किंपाकसंनिभम्
स तद्भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः
tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ
samprāptaṃ sumahadghoraṃ phalaṃ kiṃpākasaṃnibham
sa tadbhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sasuhṛjjanaḥ
- 21
नावबुध्यसि यद्राजन्वार्यमाणः सुहृज्जनैः
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
nāvabudhyasi yadrājanvāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ
vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā
- 22
तथा मया चाप्यसकृद्वार्यमाणो न गृह्णसि
वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यम् इवौषधम्
पुत्राणां मतम् आस्थाय जितान्मन्यसि पाण्डवान्
tathā mayā cāpyasakṛdvāryamāṇo na gṛhṇasi
vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyam ivauṣadham
putrāṇāṃ matam āsthāya jitānmanyasi pāṇḍavān
- 23
शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति
तत्ते ऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतम् अरिंदम
śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati
tatte 'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutam ariṃdama
- 24
दुर्योधनेन संपृष्ट एतम् अर्थं पितामहः
दृष्ट्वा भ्रातॄन्रणे सर्वान्निर्जितान्सुमहारथान्
duryodhanena saṃpṛṣṭa etam arthaṃ pitāmahaḥ
dṛṣṭvā bhrātṝnraṇe sarvānnirjitānsumahārathān
- 25
शोकसंमूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवः
पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह
यद् अब्रवीत्सुतस्ते ऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर
śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ
pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya ha
yad abravītsutaste 'sau tanme śṛṇu janeśvara
- 26
दुर्योधन उवाच
त्वं च द्रोणश्च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च
कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः
duryodhana uvāca
tvaṃ ca droṇaśca śalyaśca kṛpo drauṇistathaiva ca
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ
- 27
भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान्
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः
bhūriśravā vikarṇaśca bhagadattaśca vīryavān
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ
- 28
त्रयाणाम् अपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः
पाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे
trayāṇām api lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ
pāṇḍavānāṃ samastāśca na tiṣṭhanti parākrame
- 29
तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान्पदे पदे
tatra me saṃśayo jātastanmamācakṣva pṛcchataḥ
yaṃ samāśritya kaunteyā jayantyasmānpade pade
- 30
भीष्म उवाच
शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव
बहुशश्च ममोक्तो ऽसि न च मे तत्त्वया कृतम्
bhīṣma uvāca
śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi kaurava
bahuśaśca mamokto 'si na ca me tattvayā kṛtam

