56 shlokas
- 1
संजय उवाच
विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं मनस्विनम्
रथम् आरोपयामास विकर्णस्तनयस्तव
saṃjaya uvāca
virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinam
ratham āropayāmāsa vikarṇastanayastava
- 2
तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम्
भीष्मः शांतनवस्तूर्णं युधिष्ठिरम् उपाद्रवत्
tasmiṃstathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam
bhīṣmaḥ śāṃtanavastūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat
- 3
ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः
मृत्योर् आस्यम् अनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्
tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ
mṛtyor āsyam anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram
- 4
युधिष्ठिरो ऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः
महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शांतनवं ययौ
yudhiṣṭhiro 'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ
maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau
- 5
ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि
भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्
tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcanpāṇḍavo yudhi
bhīṣmaṃ saṃchādayāmāsa yathā megho divākaram
- 6
तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि भारत
प्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशो ऽथ सहस्रशः
tena samyakpraṇītāni śarajālāni bhārata
pratijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 7
तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष
आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव
tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa
ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva
- 8
निमेषार्धाच्च कौन्तेयं भीष्मः शांतनवो युधि
अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः
nimeṣārdhācca kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi
adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ
- 9
ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनः
नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम्
tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ
nārācaṃ preṣayāmāsa kruddha āśīviṣopamam
- 10
असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः
चिछेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम्
asaṃprāptaṃ tatastaṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ
cicheda samare rājanbhīṣmastasya dhanuścyutam
- 11
तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसंमितम्
निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान्
taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitam
nijaghne kauravendrasya hayānkāñcanabhūṣaṇān
- 12
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः
hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ
- 13
यमावपि सुसंक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा
शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः
yamāvapi susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā
śaraiḥ saṃchādayāmāsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ
- 14
तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ
जगामाथ परां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया
tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau
jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā
- 15
ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत्
भीष्मं शांतनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान्
tato yudhiṣṭhiro vaśyānrājñastānsamacodayat
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān
- 16
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्
महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम्
tataste pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam
mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham
- 17
स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव
चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान्
sa samantātparivṛtaḥ pitā devavratastava
cikrīḍa dhanuṣā rājanpātayāno mahārathān
- 18
तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि
मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने
taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi
mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane
- 19
तर्जयानं रणे शूरांस्त्रासयानं च सायकैः
दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव
tarjayānaṃ raṇe śūrāṃstrāsayānaṃ ca sāyakaiḥ
dṛṣṭvā tresurmahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva
- 20
रणे भरतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम्
अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः
raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim
agnervāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ
- 21
शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे
तालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलो नरः
śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāmāsa saṃyuge
tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ
- 22
पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले
बभूव तुमुलः शब्दः पतताम् अश्मनाम् इव
patadbhiśca mahārāja śirobhirdharaṇītale
babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva
- 23
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणे
सर्वेषाम् एव सैन्यानाम् आसीद्व्यतिकरो महान्
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe
sarveṣām eva sainyānām āsīdvyatikaro mahān
- 24
भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम्
एकम् एकं समाहूय युद्धायैवोपतस्थिरे
bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram
ekam ekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire
- 25
शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham
abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
- 26
अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनम् आहवे
प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः
anādṛtya tato bhīṣmastaṃ śikhaṇḍinam āhave
prayayau sṛñjayānkruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ
- 27
सृञ्जयास्तु ततो हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम्
सिंहनादान्बहुविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान्
sṛñjayāstu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham
siṃhanādānbahuvidhāṃścakruḥ śaṅkhavimiśritān
- 28
ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्
अपरां दिशम् आस्थाय स्थिते सवितरि प्रभो
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam
aparāṃ diśam āsthāya sthite savitari prabho
- 29
धृष्टद्युम्नो ऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः
पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः
शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे
dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyaḥ sātyakiśca mahārathaḥ
pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ
śastraiśca bahubhī rājañjaghnatustāvakānraṇe
- 30
ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभ
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम्
यथोत्साहं च समरे जघ्नुर्लोकं महारथाः
te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam
yathotsāhaṃ ca samare jaghnurlokaṃ mahārathāḥ

