21 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्राय धीमते
धृतराष्ट्रो ऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानम् एवान्वपद्यत
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā yayau vyāso dhṛtarāṣṭrāya dhīmate
dhṛtarāṣṭro 'pi tacchrutvā dhyānam evānvapadyata
- 2
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः
संजयं संशितात्मानम् अपृच्छद्भरतर्षभ
sa muhūrtam iva dhyātvā viniḥśvasya muhurmuhuḥ
saṃjayaṃ saṃśitātmānam apṛcchadbharatarṣabha
- 3
संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः
अन्योन्यम् अभिनिघ्नन्ति शस्त्रैर् उच्चावचैर् अपि
saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ
anyonyam abhinighnanti śastrair uccāvacair api
- 4
पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यक्तजीविताः
न च शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्तो यमक्षयम्
pārthivāḥ pṛthivīhetoḥ samabhityaktajīvitāḥ
na ca śāmyanti nighnanto vardhayanto yamakṣayam
- 5
भौमम् ऐश्वर्यम् इच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम्
मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय
bhaumam aiśvaryam icchanto na mṛṣyante parasparam
manye bahuguṇā bhūmistanmamācakṣva saṃjaya
- 6
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले
bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca
koṭyaśca lokavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale
- 7
देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय
श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः
deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya
śrotum icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ
- 8
दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा
प्रसादात्तस्य विप्रर्षेर्व्यासस्यामिततेजसः
divyabuddhipradīpena yuktastvaṃ jñānacakṣuṣā
prasādāttasya viprarṣervyāsasyāmitatejasaḥ
- 9
संजय उवाच
यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान्वक्ष्यामि ते गुणान्
शास्त्रचक्षुर् अवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ
saṃjaya uvāca
yathāprajñaṃ mahāprājña bhaumānvakṣyāmi te guṇān
śāstracakṣur avekṣasva namaste bharatarṣabha
- 10
द्विविधानीह भूतानि त्रसानि स्थावराणि च
त्रसानां त्रिविधा योनिर् अण्डस्वेदजरायुजाः
dvividhānīha bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca
trasānāṃ trividhā yonir aṇḍasvedajarāyujāḥ
- 11
त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ्जरायुजाः
जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये
trasānāṃ khalu sarveṣāṃ śreṣṭhā rājañjarāyujāḥ
jarāyujānāṃ pravarā mānavāḥ paśavaśca ye
- 12
नानारूपाणि बिभ्राणास्तेषां भेदाश्चतुर्दश
अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः
nānārūpāṇi bibhrāṇāsteṣāṃ bhedāścaturdaśa
araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ grāmavāsinaḥ
- 13
सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषा वारणास्तथा
ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप
siṃhavyāghravarāhāśca mahiṣā vāraṇāstathā
ṛkṣāśca vānarāścaiva saptāraṇyāḥ smṛtā nṛpa
- 14
गौर् अजो मनुजो मेषो वाज्यश्वतरगर्दभाः
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः
gaur ajo manujo meṣo vājyaśvataragardabhāḥ
ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ
- 15
एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश
वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः
ete vai paśavo rājangrāmyāraṇyāścaturdaśa
vedoktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ
- 16
ग्राम्याणां पुरुषः श्रेष्ठः सिंहश्चारण्यवासिनाम्
सर्वेषाम् एव भूतानाम् अन्योन्येनाभिजीवनम्
grāmyāṇāṃ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ siṃhaścāraṇyavāsinām
sarveṣām eva bhūtānām anyonyenābhijīvanam
- 17
उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः
udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktāsteṣāṃ pañcaiva jātayaḥ
vṛkṣagulmalatāvallyastvaksārāstṛṇajātayaḥ
- 18
एषां विंशतिर् एकोना महाभूतेषु पञ्चसु
चतुर्विंशतिर् उद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता
eṣāṃ viṃśatir ekonā mahābhūteṣu pañcasu
caturviṃśatir uddiṣṭā gāyatrī lokasaṃmatā
- 19
य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम्
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोकान्न प्रणश्यति
ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitām
tattvena bharataśreṣṭha sa lokānna praṇaśyati
- 20
भूमौ हि जायते सर्वं भूमौ सर्वं प्रणश्यति
भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिर् एव परायणम्
bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ praṇaśyati
bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmir eva parāyaṇam
- 21
यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
तत्राभिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम्
yasya bhūmistasya sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
tatrābhigṛddhā rājāno vinighnantītaretaram

