71 shlokas
- 1
संजय उवाच
आत्मदोषात्त्वया राजन्प्राप्तं व्यसनम् ईदृशम्
न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ
यानि त्वं दृष्टवान्राजन्धर्मसंकरकारिते
saṃjaya uvāca
ātmadoṣāttvayā rājanprāptaṃ vyasanam īdṛśam
na hi duryodhanastāni paśyate bharatarṣabha
yāni tvaṃ dṛṣṭavānrājandharmasaṃkarakārite
- 2
तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतम् एतद्विशां पते
तव दोषेण युद्धं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः
त्वम् एवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषम् आत्मना
tava doṣātpurā vṛttaṃ dyūtam etadviśāṃ pate
tava doṣeṇa yuddhaṃ ca pravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ
tvam evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣam ātmanā
- 3
आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते
इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम्
ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivopabhujyate
iha vā pretya vā rājaṃstvayā prāptaṃ yathātatham
- 4
तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत्
शृणु युद्धं यथावृत्तं शंसतो मम मारिष
tasmādrājansthiro bhūtvā prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat
śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsato mama māriṣa
- 5
भीमसेनस्तु निशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम्
आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान्
bhīmasenastu niśitairbāṇairbhittvā mahācamūm
āsasāda tato vīraḥ sarvānduryodhanānujān
- 6
दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम्
जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम्
duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayam
jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanam
- 7
चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णम् एव च
एतान् अन्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान्
cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇam eva ca
etān anyāṃśca subahūnsamīpasthānmahārathān
- 8
धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महाबलः
भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम्
dhārtarāṣṭrānsusaṃkruddhāndṛṣṭvā bhīmo mahābalaḥ
bhīṣmeṇa samare guptāṃ praviveśa mahācamūm
- 9
अथाह्वयन्त ते ऽन्योन्यम् अयं प्राप्तो वृकोदरः
जीवग्राहं निगृह्णीमो वयम् एनं नराधिपाः
athāhvayanta te 'nyonyam ayaṃ prāpto vṛkodaraḥ
jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmo vayam enaṃ narādhipāḥ
- 10
स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः
प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैर् इव महाग्रहैः
sa taiḥ parivṛtaḥ pārtho bhrātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ
prajāsaṃharaṇe sūryaḥ krūrair iva mahāgrahaiḥ
- 11
सम्प्राप्य मध्यं व्यूहस्य न भीः पाण्डवम् आविशत्
यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रः प्राप्य दानवान्
samprāpya madhyaṃ vyūhasya na bhīḥ pāṇḍavam āviśat
yathā devāsure yuddhe mahendraḥ prāpya dānavān
- 12
ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो
छादयानं शरैर्घोरैस्तम् एकम् अनुवव्रिरे
tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ prabho
chādayānaṃ śarairghoraistam ekam anuvavrire
- 13
स तेषां प्रवरान्योधान्हस्त्यश्वरथसादिनः
जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रान् अचिन्तयन्
sa teṣāṃ pravarānyodhānhastyaśvarathasādinaḥ
jaghāna samare śūro dhārtarāṣṭrān acintayan
- 14
तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम्
समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः
teṣāṃ vyavasitaṃ jñātvā bhīmaseno jighṛkṣatām
samastānāṃ vadhe rājanmatiṃ cakre mahāmanāḥ
- 15
ततो रथं समुत्सृज्य गदाम् आदाय पाण्डवः
जघान धार्तराष्ट्राणां तं बलौघमहार्णवम्
tato rathaṃ samutsṛjya gadām ādāya pāṇḍavaḥ
jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavam
- 16
भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नो ऽपि पार्षतः
द्रोणम् उत्सृज्य तरसा प्रययौ यत्र सौबलः
bhīmasene praviṣṭe tu dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ
droṇam utsṛjya tarasā prayayau yatra saubalaḥ
- 17
विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः
आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे
vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ
āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge
- 18
दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम्
धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः
dṛṣṭvā viśokaṃ samare bhīmasenasya sārathim
dhṛṣṭadyumno mahārāja durmanā gatacetanaḥ
- 19
अपृच्छद्बाष्पसंरुद्धो निस्वनां वाचम् ईरयन्
मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः
apṛcchadbāṣpasaṃruddho nisvanāṃ vācam īrayan
mama prāṇaiḥ priyatamaḥ kva bhīma iti duḥkhitaḥ
- 20
विशोकस्तम् उवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः
संस्थाप्य माम् इह बली पाण्डवेयः प्रतापवान्
viśokastam uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ
saṃsthāpya mām iha balī pāṇḍaveyaḥ pratāpavān
- 21
प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणाम् एतद्बलमहार्णवम्
माम् उक्त्वा पुरुषव्याघ्र प्रीतियुक्तम् इदं वचः
praviṣṭo dhārtarāṣṭrāṇām etadbalamahārṇavam
mām uktvā puruṣavyāghra prītiyuktam idaṃ vacaḥ
- 22
प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम्
यावद् एतान्निहन्म्याशु य इमे मद्वधोद्यताः
pratipālaya māṃ sūta niyamyāśvānmuhūrtakam
yāvad etānnihanmyāśu ya ime madvadhodyatāḥ
- 23
ततो दृष्ट्वा गदाहस्तं प्रधावन्तं महाबलम्
सर्वेषाम् एव सैन्यानां संघर्षः समजायत
tato dṛṣṭvā gadāhastaṃ pradhāvantaṃ mahābalam
sarveṣām eva sainyānāṃ saṃgharṣaḥ samajāyata
- 24
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके
भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne bhayānake
bhittvā rājanmahāvyūhaṃ praviveśa sakhā tava
- 25
विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नो ऽपि पार्षतः
प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः
viśokasya vacaḥ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ
pratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ
- 26
न हि मे विद्यते सूत जीविते ऽद्य प्रयोजनम्
भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहम् उत्सृज्य पाण्डवैः
na hi me vidyate sūta jīvite 'dya prayojanam
bhīmasenaṃ raṇe hitvā sneham utsṛjya pāṇḍavaiḥ
- 27
यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति
एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि
yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati
ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi
- 28
अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवाः साग्निपुरोगमाः
यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमान् आव्रजेद्गृहान्
asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurogamāḥ
yaḥ sahāyānparityajya svastimān āvrajedgṛhān
- 29
मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः
भक्तो ऽस्मान्भक्तिमांश्चाहं तम् अप्यरिनिषूदनम्
mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ
bhakto 'smānbhaktimāṃścāhaṃ tam apyariniṣūdanam
- 30
सो ऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः
निघ्नन्तं माम् अरीन्पश्य दानवान् इव वासवम्
so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yāto vṛkodaraḥ
nighnantaṃ mām arīnpaśya dānavān iva vāsavam

